Wp/ann/Ibunọ

From Wikimedia Incubator
< Wp‎ | annWp > ann > Ibunọ

Ibunọ (Mîyaka ìkigwen Ibinọ, IbenọIbọnọ)

Ibunọ ìre ge me lek ebi kè ama-mkpulu-ija èkukup me emen ama-mkpulu-ile Akwa Ibom me emen ido Naijiria. Mîkige erieen̄ kiban̄ me esese oniin̄: mkpulu ido Naijiria eriọọn̄ ema kire Ibenọ; ebi ìkirọ ǹwèek ofolek esese usem eriọọn̄ ema kire Ibinọ; ebi Obolo ekigwen ema IfộnIbunọ; sà ema ekigwen lek kiban̄ Ibọnọ. Ema ere ge me lek ebi Obolo ìkup me ujọn̄ọ ere.[1]

Ere Ikupbe

Ibunọ ìkup me agan̄ osiki me ido Naijiria mè iyaka ikup me agan̄ mbum-ura me lek Okwaan̄ Kwa Ibo mè ikup si me utut agan̄ Oron-Ngala me Ebon Okwaan̄ Naija. Ama-mkpulu-ija go ekup ikana ọmọ: Me agan̄ ichep-ura, Obolo agan̄ Mbum-ura; me agan̄ inyọn̄, Eket mè Onna; me agan̄ ntut inyọn̄ mè mbum-ura, Esit Eket; me agan̄ mbum-ura, ỌrọnMbo; sà Emen-awaji Atilantik okana ọmọ me agan̄ osiki.

Ukot-ọkọ

Isisi ukot-ọkọ ema ekisibe ìre ọkọ mun̄. Elek-okpoon̄ kiban̄ ojọn̄ọ ijọn̄ ichit me otutuuk ebi kè elek-okpoon̄ me Afirika agan̄ ichep-ura. Ema ekikọ irin̄, ire, mîyaka ikiwop uko mè ikinyam ewe si. Ibunọ ire ge me lek ama m̀bọm-mun̄ òmimin ichit me ido Naijiria. Achubọk inyinyi-orom òkukup me Ibunọ ìre aran̄-ijọn̄ mè afo [gas]. Eya orọ uwu-ikwaan̄ Mobil eyi Kwa Ibo okupbe me ama ya.

Asabọn Ama

Asabọn ama ìkukup me Ibunọ ìre: Upenekan̄ (òrere ama ibot kiban̄), Iwuoachan̄ (ama ewe ile kiban̄ okupbe), Mkpanak (eriọọn̄be si kire Ama ilile; uwu-ikwaan̄ irọkọ-aran̄ Mobil ìkup me ere keya), Ọkọrọ-utip (eriọọn̄be si kire Oka Ama – îkup karake akat), Inua Eyiet Ikọt (òkorere ama ibot mgbọ ema ekupbe me irak mkpulu Ibenọ-Edọ), Iwuokpom, Iwuokpom Opolom, Opolom (òrere Ibot Obolo), Ntafit (mè iyaka ire Ntafre), Ikọt Inwan̄, Atabrikan̄, Okposo, Akata, Atai, Itio Esek, Idun̄ Abasi Okure, Itak Abasi, Itak Idim Ekpe, Itak Idim Ukpa; Itak Ifa; Ndito Eka Ipa; Okomita; Okposo I; Okposo II; Esuk Idim Ekeme; Esuk Idim Akwaga (Nta Ikan̄), mok.

Mkpulu

Mkpulu ido Naijria erọ inyi Ibunọ inikana ire ama-mkpulu-ija me oso usen ini me Ibot Acha 1996. Ikeya ke ebi Ibunọ enikikpulu lek kiban̄. Sabum mgbọ ya, ema ekup me irak ama-mkpulu-ija Eket, mè inikana inin̄ me irak Ibenọ-Edọ (eyi Inua Eyiet Ikọt orebe ama ibot), mè inikana inin̄ me Ukwọ-Ibọnọ (eyi ama ibot okorebe Ukwọ). Mgbọ keyi ema ekekebe me lek kiban̄, Upenekan̄ ore ama ibot kiban̄.

Usem

Ebi Ibunọ ekitumu usem Ibunọ eyi òsasa sọntiik inu inwene me lek usem Efik-Ibibio. Ibunọ ore adasi ere ebi ikọ Awaji "Qwa Iboe" ìnanan̄a me ido Sikọtilan edabisi itoon̄ uji me lek me ido Naijiria (me emen akọp mè senturi onaan̄ge).



Nrọnnye[edit source]

  1. Ejituwu M.C. An Outline of Obolo (Andọni) History in Modern Times. p. 7-20. University of Port Harcourt, Nigeria