Wp/ann/Amerika Òsiki

From Wikimedia Incubator
< Wp‎ | annWp > ann > Amerika Òsiki

Amerika Òsiki

Egwen ikeyi inyi ikatap wọlọwọlọ me mgbọ ekitumu ikọ ifolek Amerika agan̄ Òsiki.

Amerika Òsiki ìre ge me lek ikpele lek ijọn̄ jaaba èkukup me linyọn̄. Ìkup me Ikike-iba agan̄ Ichep-iraIkike-iba agan̄ Òsiki.

Amerika Òsiki me linyọn̄

Emen-awaji Pasifik okup me agan̄ ichep-ura kan̄; Emen-awaji Atilantik onenikana ọmọ me agan̄ inyọn̄ mè agan̄ mbum-ura; sà Amerika Inyọn̄ mè Okwaan̄-ile Karibian ekup me ntut inyọn̄ mè agan̄ ichep-ura kan̄. Akọp mè ido iba ekup me emen.

Okike ijọn̄ îbenbe ìre 17 850 000 kilo ikat ikana. Ọmọ ore òso ini omîmin ichit me lek ikpele lek ijọn̄ jaaba cha. Me emen acha 2016, otu-ifûk ebiene eluluk me emen ìre: 426 458 044 ene, eyi orọrọ inyi ọmọ ire òso go ebiene ewabe me emen ichit. Usem ekimalek itumu me emen ìre: Sipanish, Pọtugiis, Uket-chieen̄, Furench, Dọch, Kechua [Quechua], Industan, Sanan [Sranan], Tọn̄go, Saramakan, mè ebi lè ofifi usem.

Owuwa ikpele ama òwa me emen. Echi òsisibi isi ire: Sawo Pọlo, Lima, Bogotá, RiodiJanero, Santiyago, Karakas, Buenos Eris, Salivedọ̀, Burasilia, mè Fọtaleza.

Owuwa ene me ere yi eluk igbet elek okwaan̄ me agan̄ mbum-ura mè agan̄ ichep-ura; kpeluk iwa me emen-emen mè agan̄ òsiki kan̄. Agan̄ ichep-ura kan̄ ìkup ogoon̄-ogoon̄ inan̄a me lek ebi kè Ogoon̄ Andes; sà agan̄ mbum-ura kan̄ okaan̄ ebi kè okpurukpu me ikpele òla-ijọn̄. Owuwa ere me lek ijọn̄ kan̄ ikup me agan̄ ura okibumu itoon̄ [the tropics].

Esese ikpele inu îkup me lek ijọn̄ yi. Ogbugbuk mun̄ [waterfall] òbebene ichit me linyọn̄, òrere Ogbugbuk Enjêlu [Angel Falls] me ido Venizuwela; ogbugbuk mun̄ òbebene iwit mè ikigwook mun̄ me otu ge gaaaek, òrere Ogbugbuk Kayetiọ [Kaieteur Falls] me Guyana; okwaan̄ òmimin ichit (ire etọ okike mun̄ okukup me emen), òrere Okwaan̄ Amazọn; Ogoon̄ òjọjọn̄ọ me ijọn̄ ichit, òrere Ogoon̄ Andes (6 962 m); ere òchachat ichit ire ìkakup igbet Ofọkọ Linyọn̄, òrere Èwê Atakama; oron [rain forest] òmimin ichit, òrere Oron Amazọn [Amazọn Rainforest]; ama ibot okup ogoon̄-ogoon̄ ichit, òrere La Paz me Bolivia; okwaan̄ òbebene me inyọn̄ ichit mè iyaka inwọn isasa ikọp uji-mbit ikirọ mbubek (inyam-ewe), òrere Okolo Titikaka; san̄a me lek uwu-nweek cha, okputuru ama ebiene elukbe me linyọn̄ me agan̄ òsiki, òrere Puweto Toro me Chile. Otutuuk chi ekup me emen Amerika Òsiki. Inọn̄ yi îkaan̄ si owuwa mun̄-ebe [mineral resource]. Îkaan̄ alata araran̄, alata okuket, igwe (okwukut), copper, tin, mè aran̄-ijọn̄. Echichi îkisa ikpoko enenen ijet ebi ido ekup me emen kan̄.