Wp/aig/Yuunivers
Yuunivers a aal a spies an' taim an' waevaa eena dem. Am kava aal agen, evri fuundamental intaxhan, fizikal proses an' konstan, an' so aal kaain a mata an' enaji, an' de strekcha dem—fram sub-aatomik paatikl go raait op fu hool gaalaktik filament. Fram eerli 1900-dem, kazmoloji shuo se spies an' taim kom out togeda pan de Big Bieng 13.787 bilyan yia bak, an' de Yuunivers a spred fram den. De paat a Yuunivers weh yuu-man kyaan si now a raan' 93 bilyan lait-ier eena dayamita, bot de hool saiz no nuo.
De eerlies kazmoloji model kom fram anchan Greek an' Injan filosafa; dem did jiosentrik—Ert eena senta. Afta senchri a mo-preesees obzaveshan, Nikolaas Kopernikus put out de heliosentrik model—Sun eena senta a de Sola Sistem. Wen ee mek de laa a yunuvershal graaviteshan, Aizak Nyuuton bild pan Kopernikus wok an' pan Johanes Kepla plaaneet-muuv laa an' Tyko Brahe obzaveshan.
Mo obzaveshan shuo se Sun a jis wan staa a fu andred bilyan eena Milkee Wei; an' Milkee Wei jis wan a fu andred bilyan gaalexee eena obzavabel Yuunivers. Mos' staa gad plaaneet. Pan bigest skeil, gaalexee spred eeven an' laak di sem een evri dairexhan—so Yuunivers gad no ij, no senta. Pan smala skeil, gaalexee grup an' klasta an' suupaklasta mek imens filament an' voyd—wan big foam-laik strekcha.
De teeri seh: eena de Big Bieng, enaji an' mata did heich-dens; afta wan infleishan blast (raafli 10 powa mainas 32 sekan), an' wen de fuor fuors split-out, Yuunivers kuul an' spred; subaatomik paatikl an' simpl aatam fom; giant kloud a haidrojen/heliam draw dung anda graaviti go de dens-spot, an' fom de fos' gaalexee, staa, an' aal oda tings.
Obzaveshan pan graaviti pan mata an' pan lait shuo se de Yuunivers gad muoch mo mata dan wa wi si (staa, gaalexee, nebula, intastelar gaas); dat unsees mata dem kaal daak mata. Eena de main model now, wan Lamda model wid daak mata an' daak enaji: rufly 25.8 persen' a total mas-enaji a daak mata; roun' 69.2 persen' a daak enaji (mek de spred axelaaret); barionik (oojinaari) mata jis roun' 4.84 persen'. Staa, plaaneet, vizib'l gaas tek jis roun' 6 persen' a dat oojinaari mata.
Plenti hipaatisis batl bout owena Yuunivers a go en', an' owena (ef eni) did deh bifo Big Bieng; som fizis an' filosof no waan speshulet. Som fizis talem bout multi-wol—weh Yuunivers kyaan jis wan a nuf.