Wp/aig/Pree-Kolumbiyan Aanteega an' Baabyuuda

 Disya aatikl eena Nawt Aanteegan.

Shel dem laik de wan dem dat de nietib naiga min yuuz

Pree-Kolumbiyan Aanteega an' Baabyuuda (Kalinago: Waladli–Wa'omoni) mek-up a de Aarkieik naiga, de Arawaak, an sum naiga sie de Kalinago. De oldis bigbig naiga-mek spaat pan Aanteega fram rong 2900 BK, an de oldis naiga-mek spaat pan Baabyuuda fram rong 1875 BK. Eena dem taim, Aanteega min kaal Waladli (olda: Yarumaqui), Baabyuuda min kaal Wa'omoni, an Radawnda min kaal Ocanamanru.

Istori

Aarkieik taim (c. 3,000–250 BK)

De Aarkieik naiga hunt an gada, dem lib een likl jain-up– na vilij dem. Fiemis Aarkieik spaat dem be Chwentee Hil, Riba (Baabyuuda), an de Jaalee Biesaid naiga. Mos naiga sie dem fain de ailan dem pan kanuu dem fram Sentraal a Sout Amerika. Aawi na nuo ou dem taak an dem yuuz shel an raak chuul dem. Kaaban dietin, sie de oldis libin spaat pan Aanteega fram 3106 BK eena Likl Deep, Mil Reef, an de oldis spaat pan Baabyuuda fram 3685 BK eena de Riba ieriya.

Seramik taim (c. 500 BK–1500 AD)

De Seramik taim staat wid de kumin a Arawaak dem fram Veneswiela. Dem kom wid kanuu up de Karibiyan ailan dem. Dem plaant ting, mek paat dem, an mek de firs vilij dem. Dem firs lib wid de Aarkieik naiga– dis mek de Seramik an Aarkieik taim go oba wan anoda. Som istorinaiga sie dat de Kalinago (Ailan Karib dem) git rid a de Arawaak dem, bot aawi na nuo dis fu sha kuz aal aawi see a les smaat-smaat paateree an aawi na see oda kulcha chienj. Eef dis chruu– de Kalinago an Arawaak lib wid wan anoda fu som taim.

Anoda sars sie dat de Arawaak lib pan Aanteega fram 35 AD fu 1100 AD, aata dis kom de seramik-mekin Saladoid dem, an aata dis de Kalinago tek oba eena 1500 AD. Dem mek wan holheep a fishin vilij dem. De nyuuis nietib spaat eena de kawnchri kom fram 1505 AD eena Indiyan Tong, Baabyuuda. Grangou niega kwarel wid de Kaadringtinnaiga til de staat a de 1700 dem.

Kulcha

De Arawaak dem an Kalinago na put pan klouz, bot somtaim put pan wan belt a ieprin. Dem hab laang-laang ier wid wan frinj klous fu de yaibrow, an uuman min koum de man ier an grees um fu mek um luk daak-daak. De Kalinago aata dis flaat biebee faahed fu mek dem luk beta. Cheinj-up fish spain min yuuz fu mek eerin’ dem. Neklaas min mek yuuzin see-chruu fish boun an seeshel dem, sniel shel an buod feda yuuz anaal. Naiga min mek dem baadee luk red-red fu mek de naiga dat no laik um aapi, an yuuz blaak fies pient fram gom chree ruut. De fies pient yuuz eena big-big ninyam-taim an kwarel dem.

Ninyam

Mos ninyam kom fram de fishaman dem, wid fish kil yuuzin bou an aarou, an aata de ded fish git fram daivin. Digin stik min yuuz fu mek gaadn an faiya min yuuz fu kil faaris. Ninyam go kuk pan wan buukan, dat lef wan aash lieya dat peel arf. Kasaava a de hed-ninyam a de naiga, kuz de ninyam gud fu kanuu dem an kyaan be yuuz fu mek flaua. Red-rump aguutee min wan taip a roudint dat min ‘unt bai daag dem an go smouk an bail eena kasaava juus. Big-big buod dem go gril an likl buod dem go bail. Fish an kraab dem anaal go bail. Tomali (tudee Aanteegan dem kaal um Pepa paat) min wan taip a ninyam keepin dat 17t-senchri Kristyan-spreda dem kaal na-kleen. Kaan an nietib fruut dem anaal nyam, anaal aalkolik wi'ku an raa fish yai dem.

Aat

De nietib naiga dem mek paat dem yuuzin flint, raak, an shel chuul dem, dat naiga sie kil-arf bad-bad speerit dem wid dem "gud-lukin” simbl dem.

Buot dem

De firs Arawaakan Aanteegan bout dem be ‘aalou-aut chree chrunk, dat somtaim hab plaank dem pan de said dem. Wan bout-mekin vilij praalee klous fu Mongx Hil, kuz a wan holheep a konx-shel ‘aan adz dem an oda chuul dem go fain eena de spaat. De chree dem kut-dong an go ‘aalou pan de spaat aata wan yeer-laang “seezinin’” taim. De raa hul aata tek fu de vilij fu go finish. Fu putin de bout dem eena de wata, de kanuu dem kud go slip dung wan steep-steep hil, fu exaampl een Faamut Aaba. De kanuu yuuz fu taakin, fishin, an chried wid oda ailan dem.

Aakitekcha

Wid de kumin a de Arawaak dem, de firs haus an vilij dem go mek fu ‘elp wid dem kasaava faam dem. Kristiyaniti-spreda dem an istori-naiga sie dat de haus dem be 12 feet waid an 25 feet taal, wid wan taal eena-de-migl stik putin-up de ruuf. De taalis min yuuz fu mek rienwata run arf de ruuf. Pan de taap a de ruuf, wan raak balans, dat de nietib naiga sie bring gud luk fu de naiga a de haus. Hamik anaal haang fram de sentraal stik a de haus fu de rong-rong waal.

Jainupnaiga

De Arawaakan dem lub chree gad dem, Youkahu, Atabiera, an Opiyel Wa'obiran. Youkahu a de hed-gad, Atabiera a de breedin gad, and Opiyel Wa'obiran a wan daag dat praatek de ded. Dem sie dat spirit lib eena zemee dem, pikcha dat mek fram kaatn, koral, raak, shel, an oda korukl. Shaaman dem be medisin man dem an "prees dem”, hu kyaan tel de spirit dem wa fu do. De vilij ruul bai elda a hednaiga dem. Bout 125 preeistorik vilij dem go fain bai istori naiga az a 2022. Narkaatik an insens faiya dem yuuz aal de taim.

De nietib naiga sie dat raak kaavin praatek dem fram bad-bad spirit dem. De onglis raak kaavin dem eena de kawnchri eena Indiyan Kiev, Baabyuuda.