Wp/aig/Kalinago Terichri
| Sen Dievid | |
|---|---|
| Kawnchri | Domineeka |
| Koordineet dem | 15°29′24″N 61°15′12″W / 15.49000°N 61.25333°W |
| Oda niem dem | Karib Terichri Karib Rizaav |
| Taip | Self-ruulin adminischrietif divizhan |
| Parish | Sen Dievid |
De Kalinago Terichri, weh paas-taim niem az de Karib Rizaav a Karib Terichri (oul'/meen), waahn 3,700 ieka (15 km2) self-ruulin adminischrietif divizhan eena de Karibiyan ailan kawnchri Domineeka. Dem set-op um fu de Indijinas Kalinago naiga dem, weh min lib eena de reejan bifoo Yuropiyan koloneishan an' setlment.
Brietish kolonial aatariti dem mek de Terichri ofishaali long 1903, eena waahn remout an' mauntnus eriya pan Domineeka Aatlantik koos. Truu moos a de 20th senchri deh, de popolieshan stap moosli isoliet fram res a de ailan, wid ongly waahn serimooniyal Chif an' no ada faarmal self-gobnaans. Pan Septemba 19, 1930, de rait dem a de Indijinas Kalinago get tromp pan eena waahn eensiden weh dem kaal “1930 Kalinago Upryzin.” De likl skraf tek pleis eena waahn shop eena Sen Sya, wan outa de eit hamlet dem, wen kolonial laa-enfousment chaai tek-weh de naiga good dem, kaa-in um “smouglin.” Kalinago naiga dem weh a traeed kraaft an' dem own pradyuus wid neeba ailan dem fu kip up dem livlihud fu jenareihan dem, den-saidn dem ban dem rait fu traeed az Indijinas naiga eena haad ekanaamik taim, kaaz waahn jost mash-up harikin paas. Dis diseezhan fram de kolonial laa-enfousment meet rezistan an' end op wid plenti Kalinago injua, an' tuu Kalinago shot ded bai de polis. De naiga meet big injaastis, an' de Chif den taim, Chif Joli Jaan, dem jeyl um rongful an' tek-weh um taitl. Dem tek-weh de Chif pos fu waahn namba a yier afta de eensiden. Dem pit-bak Chif long 1952, an' dat sehm yier dem stan-op loakal gobnaans az paat a waahn ailan-waan sistam. De “Karib Rizaav Aak,” wen Domineeka ketch indipendans long 1978, ree-aafam de Terichri baandri dem, um lan-manijmen', an' de loakal gobnaans insichushan dem. Eena de las' deked dem a de 20th senchri, modn yuutailiti an' infrashokcha faainali bring eena de Kalinago Terichri, an' dem stap link-op wid faarin gobna dem an' oda Indijinas naiga dem eena de rijan.
Nowadayz popolieshan a de Kalinago Terichri estimet roun 3,000 Kalinago naiga. Lagal reziden' dem shea komyoonal yawnaaship pan aal de lan eena de Terichri. De loakal gobnaans likl, chruu de Kalinago Kouns'l an' um hed, de Kalinago Chif; dem ga sama pawah laka vilij kouns'l dem an' kouns'l chea-paason dem anyweh else pan Domineeka. De adminis-cheb senta de eena Salybia, de bigis' outa de eit hamlet eena de Kalinago Terichri.
Waahn modn muuvmen' eena de Terichri a pus-bak de rekava an' prizaav a Kalinago kalcha. Domineeka turees indashri hep fu fuuyel dis. Waahn modl Kalinago vilij set-op eena de Terichri long 2006. Kalcha-prizaaveishan grup dem stiej paafamans eena de modl vilij an' oda pleis dem, an' dem praktis tradishanal Kalinago kraaft dem — laka mekin bakit an' potri — weh dem sel gi turees dem az suuvaneea.
Katagri 5 Harikin Maria (weh lata go slap Porto Riko) lik' de Kalinago Terichri straayt eena Septemba 2017 an' mash-bad de ples, lef reziden' dem eena need. Lekchrik, Intanet, an' waya telafoon saabis stap wok eena de Terichri an' dem expek' say dat a go stap-so fu sevral muun.
Istori
[edit | edit source]Birt a de Karib Rizaav
[edit | edit source]Domineeka na de ongly ees'n Karibiyan ailan weh yet ga waahn popolieshan a pre-Kolombiyan neeba Kalinago naiga dem. De Kalinago pan Domineeka faat agenst de 'paanish an' lata Yuropiyan setla dem fu tuu senchri dem. Buu' ova taim, ouevaa, dem popolieshan drap-drap, an' dem fos um go fala remout rijan dem a de ailan, same taim Yuropiyan setla dem an' impuurt Aafrikan slev dem gro-op eena nomba pan de ailan. Fos' taim rezaveishan a lan' gi Kalinago naiga tek-pleis long 1763, wen 232 eka (0.94 km2) a mauntnus lan' an' roki shoal-laan roun Salybia, pan de ees kuus, pit-one-said bai Brietish kolonial aatariti dem, az paat a de sarvei'n a de ailan an' um divizhaan eena lot dem. Waahn likl stori gro-up say Kwin Chaalat, uuman a Jaaj 3, ax fu set-one-said dis lan'; fram deh soh anada stori spred, an' stap wid som Kalinago tel now, say Chaalat set-one-said haf a Domineeka gi Kalinago naiga dem. Lata kolonial ofisha dem kudn faan no rikad a no taitl deed gi de 232 eka (0.94 km2), trosal. Yuropiyan setla dem kip chaai ton Kalinago lan' dem eena plantieshan op tuu een a de 18t' senchri, buut de Kalinago hol dem graun, nuf taim wid help fram ranawe slev dem.
Long 1902, Henri Hesket Bel, de Adminis-cheta a Domineeka, sen' waahn lang ripuut goh a de Kolonial Ofis bout de stiet a de Kalinago naiga afta um vizit dem komyuniti dem. Um propuuz say 3,700 eka (bout 2% a Domineeka eriya) fu pit-one-said gi Kalinago, an' fu mek waahn Kalinago "Chif" rekagnaiz ofishal, wid waahn smal aalowaans a 6 poun' eech yier. Dem tek op Bel plan long 1903, an' dem foamal stan-op de "Karib Rizaav." De baandri dem aanons eena de Ofishal Gazet a Domineeka pan 4 Julai 1903. Afta dat, dem gi de Kalinago Chif waahn silva-edid staf an' waahn serimuuniyal sash we embroid wid "De Chif a de Karib" eena gotik leta-dem. Wen dem set-op de "Karib Rizaav," de Kalinago nomba roun 400, muus'ly isoliet fram res a Domineeka, buut de komyuuniti hail up de smbol dem.[1]
De Karib Waa
[edit | edit source]De popolieshan a de "Karib Rizaav" kip ova-deh fram res a Domineeka, skaasli seen an' muus'ly self-sustein, 'sep fu likl ileegal traeed wid de neeba Fwansh ailan dem Mari Galant an' Maartinik. De Adminis-cheta mek-up um main fuh krak dawn pan dis smouglin kaaz a revenyu, an' eena 1930, 5 aarm polisman dem goh eena de Terichri fu seez smougl guud dem an' hol susp ek. Wen de polis chaai tek waahn kwantiti a rum an' tabaako an' kaari wey susp ek outa Salybia, waahn graod jam-op an' staat shuo stuun an' botl. De polis faaya eena de graod, injua four; tuu a dem lata ded. De polis get biet, buut dem manij fu eskyep go Marigot, widout prisina an' widout kontrabaan. De Adminis-cheta ansa bai sohnmun de Roya Neyi lait kruuza HMS Deli goh pa de kuus; de ship faaya staa-shel eena de eeya an' shuo sohch-lait alang de shoah; de Kalinago raan skaeet fram de shuo a paawa an' hide eena buosh. Maarin dem lan' fu help loakal polis chaach doun hu mek di disaatbaans. Chruu tru nyuuz haad fu kom-bai, ryuuma tek-ova aal bout de ailan bout waahn Kalinago upryzin. De Taimz ron rong stori say Kalinago luut an' riat eena Ruuzuu. De eensiden yet kyaa-out eena hyper-boli taal az "De Karib Waa."
Kalinago Chif Joli Jaan den goh gi umself op eena Ruuzuu, an' dem chaarj um, wid faiv ada Kalinago, wid wuundin polis-ofisa dem an' teef, buut de prasekyuushan mash-ap by de nex yier. Waahn komishan a inkwaiari stan-op long 1931 bai de Govna a de Leewud Ailan dem fu luk eena de 1930 eensiden an' de Kalinago chruu-chruu. De final ripuut put fualt pan aal saaids. Az kaaansikwens pan de Kalinago, de posishan a Chif tek-weh, de staf an' de sash konfiskaet, an' de paast Chif baan fram kaal umself "king."[2]
Maad'n istori
[edit | edit source]De Adminis-cheta no geen een tuu Kalinago petishan dem fu pit-bak de Chif positshan til Juun 1952, wen um persanali du waahn invescha seremoni an' prezan de nyuu Chif wid de staf an' de sash. Lata dat sehm yier, dem stan-op de Kalinago Kouns'l az paat a waahn ailan-waid loakal gobnaans sistam.
De "Karib Rizaav Aak" pas long 1978, de yier wen Domineeka tek indipendans. De Aak ri-aafam de baandri dem fram 1903, an' mek lagal de komon yawnaaship a lan' eena de Kalinago Terichri. Waahn waaida kaaansikwens a de Aak a waahn nyuu intares eena Kalinago ideniti an' eena Kalinago kalcha. Tuu, anda de "Karib Rizaav Aak," de eriya min kaal "Karib Rizaav"; waahn amendmen' pas long 2015, an' de ofishal niem now "Kalinago Terichri." Kaaz de waad "rizaav" bring kolonial memri an' taak-dem, an' "Karib" kyari baad konkieshan (fram "kaanibal") weh Yuropiyan kaal dem, Kalinago eena de Terichri puush de Hous a Asemblai a de Kamanwel a Domineeka fu mek de niem chenj ofishal. Paaliyament ofishali tek-on de Kalinago piteshan, an' dem chenj "Karib Terichri" goh "Kalinago Terichri." De niem-chenj kova de taitl tuu, soh now dem kaal um Kalinago Chif.
Kalinago komyuniti dem eena de Terichri kip isoliet goh dedong eena de lait 20t' senchri. Waahn motarab'l ruud no lay-chruu de Terichri til 1970; telafuun saabis an' kurant-kompan dem put eena de 1980 dem. De Kalinago Terichri min waahn a de las' eriya dem eena Domineeka fu get kurant, weh staat fu eenstal long 1986. Bai 1990, 55% a Kalinago ous-oul no get axes fu kurant, an' 85% a ous-oul no live widin 5 minit a dem niarist wata soplai. De Kalinago naiga dem stap laikli de mos puuris' segmen' a de Domineeka popolieshan, an' Domineeka sheself kaahnk dung az wan a de puuris' kawnchri dem eena de Lesa Antiliz.
Eena de 1980 dem, de Terichri staat get matiryal, fanaanshal an' aidiologikal sapot fram faarin gobna dem, inkluudin Yunaitid Steit dem, Kanada, an' Yunaitid Kingdam. De hed dem a de Terichri reach-out fu ada Indijinas komyuniti dem eena de rijan, an' dem oganaiz waahn kaanfrens we tek-pleis eena Sen Vinsent; aftawadz dem faam de Karibiyan Aagaanizeishan a Indijinas Naiga dem. Wan afta wan Kalinago Chif dem tuu wok-tid wid de Yunaitid Nieshan dem Wokin Grup pan Indijinas Popyleishan dem.[3]
Jiografi
[edit | edit source]Kalinago Terichri de eena de nawt-ees a Domineeka, pan de Aatlantik Oushan (win'waad) koos. Um mek-op a 3,700 eka (15 km2) eena Sen Devid Parish, eena baandri dem weh fos set-op bai kolonial aatariti dem long 1903, an' ri-aafam eena Aatikl 41 an' 42 a de “Karib Rizaav Aak” long 1978. De Domineekan gobament kyahn gi mo lan' gi de Terichri, doah dem neva du so.
Moos' a de Terichri no av setl. Doah Kalinago Terichri tuch Domineeka ees koos, chruu um rugid tapagrafi um ongly ga tuu aaxes poynt go de Aatlantik Oushan, an' di tuu a dem haad-lan' plas. De lan' moos'ly puur kwaliti, wid wos dayti eeroozhan pan Domineeka, an' di-faarestieshan weh mash-dong nuf strim eena de Terichri. Long 1947, Henri Stehle, waahn Fwansh buotanis wok eena Gwaadeluup an' Maartinik, mek waahn inbentari pan de flora eena Kalinago Terichri an' putout waahn sayantifik aatikl; tuday dat peepa show witnis a lef-ova fos'-taim plaant grup dem weh did de den, befoh lan-klieri n kaa dem dung.
Kalinago Kouns'l an' de polis steishan de eena de smal vilij Salybia, weh a de administraativ senta a Kalinago Terichri. Eena de Terichri, paas Salybia, ga seb'n ada smal vilij: Bataka, Krei-fish Riva, Sen Sair, Gaulet Riva, Maoh Riva, Sinekuu, an' Kaankad. 'Part fram likl shop dem weh sel Kalinago kraf, dem setlmen ya, an' de likl faam dem roun dem, no difa much fram res a Domineeka.
Demografix
[edit | edit source]Kalinago Terichri esti meet populieshan roun 3,000, mek-um de bigis setlmen a Indijinas naiga eena de Karibiyan. Wen dem set-op long 1903, de popolieshan roun 400. Dat groh oba taim, eena raw nomba an' az paat a de towtal a Domineeka. Long 1970, de Terichri popolieshan a 1.6% a de towtal a Domineeka. Long de 1991 gobament sensas, dat goh-op tuu 3.5%, wid de Terichri (inklud de niaba no-Kalinago vilij Aatkinson) kownt az 2,518 naiga; de groh show big shier a yung aadal an' pikni.
Rezident dem eena Terichri parmi de puuris' pan Domineeka. Dem get les iedukieshan, an' wok chans dem skaas, wen kompei wid oda paat a de ailan popolieshan.
Govament
[edit | edit source]Kalinago Kouns'l mek-op a faiv memba plus de presaidin Kalinago Chif. Popyula eelexhan hol evri faiv yier. Eeben su, chruu de taitl dem difr, dem institushan ya av sehm paawa an' reesponsibiliti laik oda vilij kouns'l dem eena Domineeka; de Kalinago Chif laik de cheerman a waahn vilij kouns'l. Kalinago tuu av voes eena de Hous a Asemblai a Domineeka, az paat a de Salybia kouns'ltituensi. Doah de Ripezentaativ gat mo paawa eena praaktis, Kalinago Chif muos-taim yuuza az spokman fu de Terichri.
Az stan' eena Aatikl 25(1) a de “Karib Rizaav Aak”, aal lan' eena Kalinago Terichri de and'a “ongly kaa-stodi, manijmen an' kanturol” a Kalinago kouns'l an' Chif. No wan-wan persan kyahn bai a sel paasel a lan' an' enkomba um pan kalatera. Instid, Kalinago rezident dem av yuzufruk rait: dem kyahn kleim vaekant, no-yuus lan' fu wok an' buil um-yaap, wen de Kalinago kouns'l gi apruuvl. Lan' lef no-tend fu mo dan waahn yier kyaan-sida vaekant an' kyahn kleim. Dayti eeroozhan an' di-faarestieshan get put pan dis koman yawnaaship, kaaz di lan' get uuz haad-haad bai fas-sixhan tena dem.
Kaaz a de yuzufruk rait pan de koman yawna lan', lagal rezidensi eena de Terichri tun waahn big mata. Anda Aatikl 51 a de “Karib Rizaav Aak”, waahn persan ton lagal rezident an' memba a de Kalinago komyooniti bai burt; ar if aat lis waahn paarant a Kalinago; ar afta 12 yier a laafal rezidensi eena de Terichri. Dis las' kwaaleefikeishan ketch kritik fram Kalinago naiga dem, weh si um laik waahn wei weh no-Kalinago kyahn tek-ova dem lan'.
Kulcha
[edit | edit source]Staat fram de lait 20t' senchri, Kalinago naiga dem rekindl intares eena Kalinago kalcha an' ideniti. Paat a de draiv kom fram turizim eena Domineeka, boht eekoturizim an' kalcha turizim. Buu' de Terichri an' rezident dem get veri likl revenyu fram turizim: no entri chaarj, no saet-manijmen chaarj pan necha aaktiviti dem, an' mos vizita plan an' stap fram aotsaid a de Terichri. Picha an' naym a Kalinago Terichri an' eepl dem tuu uuz fu promo' turizim goh Domineeka jenaal, no jes de Terichri.
Kalinago aat an' kraf sel wide eena Terichri an' rait roun Domineeka az soveniya. Tap-pan dem a de larouma reed baaskit, an'-han mek eena braan, wait, an' blak tradishanal dizain; dis kraf noat az waahn a de likl bat staedi stap a Kalinago tradesh an' kalcha.
Kalinago Barana Aote, waahn riprizentaishan a pre-Kolombiyan Kalinago vilij, de eena de smal vilij Krei-fish Riva. Eena Kalinago langwij, de niem transleet tuu “Kalinago kalcha vilij bai de see.” Um opan een April 2006, wid fandin fram Domineekan gobament. De vilij baan pan waahn kouns'lep a Faustulus Fredrik, hu saab az Kalinago Chif fram 1975 go 1978. Aim a um a fu rimek an' mek peepl konsias a Kalinago tradishan an' kalcha. De senta fityu ya a waahn karbet, waahn bigish hut weh uuzu de deh eena de migl a waahn Kalinago vilij. De main karbet (bigis hut) uuz fu stiej shuo a Kalinago kalcha, laik daans prafamans. Ada tradishanal kalcha demo eena Kalinago Barana Aote inklud paatari mekin, kasaava prasisin, an' baaskit weevin.
Nuf aagaanizeishan dem a wok fu preezuv, teech, an' promo' Kalinago kalcha. Amang dem de de Karifuna Kalcha Grup an' Karina Kalcha Grup, weh stiej myuuzik an' daans prafamans gi turis eena Kalinago Barana Aote an' pan waahn likl stiej eena Bataka. Karifuna Kalcha Grup traavl chruu de Karibiyan, an' tuu eena Sout Amerika an' Yurop, bigin-up Kalinago kalcha eri-tij. Karina Kalcha Grup mek link wid Amerindyan grup dem eena Sout Amerika. Waitukubuli Karifuna Develapmen Komiti bild nuf tradishanal bildin eena Salybia; amang dem de de choich a Sen Mieree a de Kalinago, dein wid myuural dem weh shuo Kalinago istori, an' ga waahn Kalinago kanuu az alta.
Refrens dem
[edit | edit source]- ↑ Crask, Paul (2007), Dominica, England: Bradt Travel Guides, ISBN 978-1-84162-217-0
- ↑ Honychurch, Lennox (1995), The Dominica Story: A History of the Island, Oxford: Macmillan Education Ltd, ISBN 978-0-333-62776-1
- ↑ Kossek, Brigitte (1994), "Land Rights, Cultural Identity and Gender Politics in the Carib Territory in Dominica", in Kuppe, René; Potz, Richard (eds.), Law & Anthropology, vol. 7, Martinus Nijhof, pp. 171–202, ISBN 0-7923-3142-7