Wp/aig/Brien
De brien a de oagan weya sen-ta a navos sistim eena aal vaatebret an' mos in-vaatebret. brien mek fram nav tishyu, mos taim eena hed (sefalyazieshan), kloaap tuu sens-arga-dem laik yai, ier, an' smel. Az de mos speshalaiz oagan, brien tek dieta fram sensi navos sistim, prases um (tink, kagnishan, intelijens), an' ko-odeenet mouta kiantroul (musl axhan an' aamuon sistim).
Eena in-vaatebret, brien riez fram pei-yaad segn-ment ganglya pan ventral neev-kaad (evri wan tek kya a im owan bodi-segmen). Vaatebret brien dev-lap alang de axis fram dorsaal neev-kaad laik wan vesikyula swaal pan de ros-tral en a nyuural tuyub; brien a sen-ta kiantroula evri segmen. Evri vaatebret brien eena bai-bi taim split eena chree paat: faabrien ("prosenkefalon" — split agen eena telensefalon an' di-ensefalon), mid'l-brien (mesenkefalon), an' haainbrien (rombenkefalon — split agen eena metensefalon an' mieelensefalon). De spainal kaad — weh link somatik wok bilaaw hed — a kaa-dal exten-shan a mieelensefalon stap eena vetaebral kolam. brien+spainal kaad= sentral navos sistim eena aal vaatebret.
Een yuuman, serebral kortex gat roun 14–16 bilyan niuron; serebelam gat estimit 55–70 bilyan. Evri niuron link tru sainaps tuu tozand ada niuron; dem taak tru dendrait an' akzon. Akzon mos taim mailinet; dem kary tren a likl elek-chrik singnal niem "axhan poteinshal" go targit sel eena ada areya a brien ar far-bodi. Prefrantal kortex — weh run "exekyutiv" wok — sharp-sharp eena yuuman.
Fiziyolojik, brien sen-ta kiantroul res a bodi oagan dem. brien ak pan bodi bai pataan a musl axhan an' bai drav seekreeshan a kemikal niem aamuon. Dis sen-ta kiantroul mek kwik, ko-odeenet ansa wen envaronment chenj. Som basik ansa laik riflex kyahn han-dl bai spainal kaad ar periferal ganglya; bot plan-oup biyavyah fram komplix sensi-dieta need brien-integreishan.
Wi nou plenti bou de opreshan a wan-wan brien-sel, bot hou dem jain-wok eena milyon dem nataa — dat no solve yet. Nyuu-mad'l eena nyuurosaieans luk pan brien laik wan "baiyolojik kompyuuta": no wok laik dijital kompyuuta, bot simila eena sens weh e tek dieta fram aaron, stap um, an' prases um eena plenti-we.
Dis aatikl kaampier brien-propati fram aal animaal grup, mos-li pan vaatebret. Um kaal yuuman brien onli so-far az weh im shea weh oda brien gat; difrans weh maak yuuman brien speshial stap eena "Yuuman brien" aatikl: brien-sik an' brien-damaaj efex stap deh.