Wp/aig/Baakteeriya

 Disya aatikl eena Nawt Aanteegan.

Baakteeriya dem

Baakteeriya de ebriwie; mos' a dem lib free, an plentee a dem a wan-wan sel. Dem a wan big domien a prokayaatik mikrogaanim. Mos' taim dem a chuu mikromita long. Baakteeriya taap eena mos' habitat pan eeres: eena eeya, graun, wata, asid hot-spring, reydiyo-akteef wies', a deep-dung biosfia eena rok. Dem tan up big eena nuutrien saeekl: dem tek najran outa eeya (najran-fixieshan), dem mash dung ded-badi, an dem run de putrifaaxhan step eena rotin. Raon haat vent an koel seep, hasha-ples baakteeriya tuun chemikal (laak haijaajen salfaid an metan) eena powa, mekin niutrien fu ada libin-ting. Dem laaf wid plaan', animaal an smadee: myuuchwal, komensal, an parazait taim bigs. Mos' baakteeriya stil na klasifai; nuf spishiz kyaan gro eina lab. Studi a baakteeriya niem bakteerioloji (wan braanch a mikrobaailoji).

Laak animaal-dem, naiga kyaa roun holheep—bout 1013 go 1014—baakteeriya. Mos' taap eena belee, ada taap pan skuon. Mos' eena bodi harmles or gad cover dem; nuf eben gud, espeshal eena belee. But som spishiz a baakteeriya a patojen we mek infexhan-siknis: kawlera, sifilis, aantrak, lepra, tyuubakyuulosis, tetanus, an bubanik pleyg. De mos' koman dedli baakteeriya siknis a kipchest infexhan. Dokta uuz antibaiyatik fu chaa dem, an faamin uuz um tu; but dis brig 'baut antibaiyatik rizistan we a gro. Baakteeriya wuti eena suwij-tretmen, kleen aayl-spil, mek chiz an yogot (famentieshan), tek gowol/paladim/kopa fram mainin (bayomainin/bayolichin), an eena baioteknyalaji mek antibaiyatik an ada kemikal.

Langtaim naiga kyal baakteeriya plaan'—ina wan klas-weh “Shizomaiset” (“fishan fangai”)—but now dem klasifai dem as prokayaat. Baakteeriya sel-dem ha roun-kyaad jeein (shakyuulaa kromozom), no nukeeyas, an membrien-boun oganel dem raar-rar. Sainstest now luk pan tu domien a prokayaat: Baakteeriya an Aakeeya. Baakteeriya, onlaika Aakeeya, ha esta-link lipid eena sel-membrien; dem elongieshan-fakta resis ADP-raibozileshan fram difteriya taxin; dem stat praateen-sinsiz wid faarmilmetayonin; an dem jeein difran plentee, eena 16S rRNA anaal.