Wp/aig/Aiyan
Aiyan a wan kemikal elemen; een de kemischri chaat leta wie dem yuuz fu am a "Fe", fram Laatn wud ferum, an numba a 26. Aiyan a wan mekal eena fus tranzishan jain-up an een jain-up 8 pan de periadyk teebol. Aiyan, wen yu kyaant mas pan Eet, a de mos kaaman elemen eena de planteet – de oute koa an de ina koa a mos aiyan. Een de praat a de krosa, aiyan a de fut moa plenti elemen. Een mekalik fom, plenti aiyan wie Eet get fus taim kom fram metiorait wie drop fram spaas, an dem mekal ya meben uuz long taim.
Fu tek aiyan mekal fram aiyan-or ston, yu hafu gat kiln ar fyaafaanaes wie kyaan go op tuu bout 1,500 degree selsiyas – dat arng 500 degree mo heet dan wie yu need fu smelt koopaa. Naiga eena Yuuroop an Aezha staat larn hao fu du dis soorta heet-wuk eena de 2-tawzan Bikrist (2nd milyeniyam Beesi), an wen dem staat mekin aiyan tuul an wapn, dem staat tek ova fom koopaa-alooi laik braanz. Een som plees, dat chaing hapn arng 1200 Beesi. Dis chaing fram koopaa-tyem go aiyan-tyem dem kaal Braanz IJ go Aiyan IJ.
Na modn taim, aiyan alooi – laik steel, stienles-steel, kaas-aiyan an speshal steel-dem – a de mos yuuz indastria mekal dem. Dem mekal ya na tuu deer fu meyk, bot dem chrong an kyaan taak big presha; dat a mek de aiyan an steel indastri big-bos eena moni-bizniz. Aiyan zegenap az de cheepis mekal; praes a mos taim jis wan-fyu dola pa kilograam ar pa paond.
Wen aiyan pyoor an polis, sofees, siefis pan tap, ee shuu laik wan mira, wan silvree-gre. Bot aiyan rejak kwik wid oxijin an wata; wen dem tuu tek am, aiyan ton braan–tuu–blak aiyan-oxied wie naiga kaal rast. Rast na mek wan teen laia laik som oda mekal oxied; rast swel an tek mo spaas dan de aiyan, so a flik-aaf an lef nyu pyoor aiyan fu koroud mo; dat a ou mekal get atewe fu gud. Kemikali, de koman oxidaishan stiet fu aiyan a +2 an +3 (wie sainstis kaal aiyan(ee) an aiyan(eeI)). Aiyan shaakit wan heap praapati wid oda tranzishan mekal, inkluud oda jain-up 8 elemen laik rutinyam an osmiyam. Aiyan kyaan mek kaampaon wid oxidaishan stiet fram −2 go op tuu +7, so yu get wan wais raing a aiyan-sal an kaamplix. Plenti aiyan kaamplix dem – laik feroseen, ferioxaleet, an Praashan-bluu – gat impoatan yuuz een indastri, mejisin, an risaach.
Body uuman big-man gat arng 4 gram (abaut 0.005% a baadi-wait) aiyan, mosli een eemogloban an maaiogloban. Dem tuu pruotin ya kyaan kaari oxijin eena blaad an stowa oxijin eena muoshl. Fu keep lief go, yuuman bodi hafu get likl aiyan een diet; aiyan defishansi mash op blaad an eena muoshl. Aiyan aiyan yet stap eena redox-enzaiym dem een plant an aanimal, eena selulaa rispireishan an eena oxideishan–rijooxhan saikel.