Wp/aig/Aidrajin
Aidrajin a wan kemikal elemen. Een de kemischri chaat, leta wie dem yuuz fu am a "H", an de elemen numba a 1. Aidrajin a de laites an de mos plenti kemikal elemen eena de yuunivers; bout 75% a aal de ornar mata eena yuunivers a aidrajin. Na ornar ruum temprecha an presha, aidrajin stap az gaas wie mek-op a pa aaidrajin maalikyuul dem; ebri maalikyuul a H2, dat meen tuu aidrajin aatom jain-up. Dem kaal H2 dai-aidrajin, aidrajin gaas ar jis aidrajin. Dai-aidrajin no gat kaal, no gat smel, a na pahznas, bot a eech-flam-mashan; eetch kyaan kech faaya eezee. Staa dem, inkluud de Son, mosli mek-op a aidrajin eena plazma stiet. Pan Eet, aidrajin stap az H2 gaas na de eer an een maalikyuul wid oda elemen, laik een wata an een organic-bodi dem. De koman'ies aidrajin ayzotoup, 1H, hab wan proton, wan elektraan, an no neutran.
Na de 17 sentri, naiga fus taim mek aidrajin gaas aatifishal, wen dem dash aasid pan mekal an si de gaas wie kom aaf. Arng 1766 go chruu 1781, Henry Kavendish shuu dat aidrajin gaas a wan difran subsitans, an ee faan out se wen yu bon aidrajin wid oxijin yu get wata; fram dat dem gi niem aidrajin eena Inglish, fram Greek wud dem wie meen wata-meka. De kaala-dem fu lait wie aidrajin abzaab an gi bak ween yu heet am an mek am shain na wan big paat a ou sainstis anaalyaiz kwantam mekenix.
Aidrajin, eena ornar kondishan, a na-mekal; onglis wen presha get eech-eech eena speshal experimen dem, aadrajin kyaan belayk mekal. Aidrajin laik fu mek kovalen baan wid mos na-mekal; dat a ou yu get wata an wan holheep organic maalikyuul. Aidrajin a wan big paat een aaseed–beis rijaxhan dem; een dem rijaxhan ya, proton (H+) a di ting wie a muuv fram wan maalikyuul go eena nex wan. Een ionic kaampaon, aidrajin kyaan tek fom a naygyatif paatikel, dem kaal dat aidraid, ar kyaan tek fom a pozitiv paatikel, H+, wie dem kaal proton. Een wata-solushan, proton no stanop plie; dem kyaan jain-up wid wata maalikyuul, bot dem yet hab big-bos paat eena ou de solushan bibiye, dat a ou yu get aideeya laik pH. Aidraid paatikel dem na stap plie neida, bikaz dem ofn tek proton fram solvant an ton bak H2.
Een de erlee yuunivers, bout 370,000 yeer aata de Big Bang, wen de yuunivers kuul dong an de plazma stap, elektraan kyaan jain-up wid proton an mek noutrel aidrajin, an gaas a H eena spaas. Aata staa dem staat fu form, mos a de aidrajin eena de plek dem eena spaas wie no gat plant an aanimal (intergalaaktik midiyam) get re-ainaayz.
Mos aidrajin wie naiga mek jady, dem get am fram fosl-fuel, speshal wen dem yuuz heet an stem pan naturol gas; dem kaal dat stem reefaamin. Aidrajin kyaan mek fram wata ar sielin tuu tru elektrliesis – dash elekchrik chran chruu wata – bot dat chaang kosli. Big indastria yuuz a aidrajin a fu prosey fosl-fuel, fu mek amonya fu fertilaiza, an fu oda kemikal. Nyuu plan dem a yuuz aidrajin een fuel-sel fu jenareit elekchrik chran.