Wp/aig/Afgaanistan
Disya aatikl hafu chek fu spelin. Yu kyaan 'elp.
| Afgaanistan | ||
| ||
.svg) | ||
Afgaanistan a wan lanlok kawnchri weh stap eenna de jonxhan tween Sentral Eezha an’ Sout Eezha. Um bondup wid Paakistaan pan ees an’ sout, Iraan pan wes, Tukmenistan pan nawt-wes, Uzbekistaan pan nawt, Tajikistaan pan nawt-ees, an’ Chayna pan ees an’ nawt-ees. De lan kyavva 652864 skwea kilamita, an’ mos a de lan a mauntin, wid plein eenna de nawt an’ sout-wes, dem divide by Hindu Kush mauntin reenj. Kaabul a de kawnchri captl an’ biggis siti. De popyulaashan a Afgaanistan esti meet tween 36 an’ 50 milyan.
Peepl been stap pan de lan fram Middle Paleolitik taim. Some peepl kaal um de greevyad a empaaya dem, cause plenti militchri kampain bruk out deh—Pershan, Alexanda de Griet, Morya Empaaya, Arab Mulsim, Mangol, Bratish, Sovyet Yunyin, an’ de US-led koalishan. Afgaanistan tu been de ples weh Grayko-Baktrian an’ Mogal dem rise up an’ form empaaya. Troo so much konkest fram de Iranian an’ Indyan kultcha spheer, de lan did stap as wan sentaa fu Zoroastrianizm, Budizm, Hindooizm, an’ den Islam.
De modan staat a Afgaanistan start wid Durani Afgaan Empaaya eenna 1700-dem, but some see Dost Mohamad Kaan as de fus fu build de modan Afgaan staat. Den Afgaanistan turn wan buffa staat eenna de Griet Geem tween Bratish Empaaya an’ Rashan Empaaya. Fram Indya, de Bratish try bring Afgaanistan unda dem, but dem get beat een de Fus Anglo-Afgaan Waa; de Sekan Waa de Bratish win. Afta de Turd Anglo-Afgaan Waa een 1919, Afgaanistan free up fram fooran rul, an’ turn de Kingdum a Afgaanistan een 1926. De monaaki last near half wan sentri, til Zaahir Shaa get tek dong een 1973, den dem buil’ de Ripablik a Afgaanistan.
Fram de 1970-dem, Afgaanistan istori ful a waa: kuup, invayshan, risistans, an’ sivil waa. De konflik start 1978 wen wan komyunis revoluushan buil wan sohshalis staat afta wan kuup een 1973. Dat start fyaat, an’ de Sovyet Yunyin invayd een 1979. Mujaaheedin fyaat gainst Sovyet een Sovyet–Afgaan Waa, an’ keep fyaatin each adda til dem leff een 1989. By 1996, de Taliban tek chaa’ a mos a de lan, but dem Islaamik Emirat neva get much intanashanal rekagnishan. Dem get tek dong een 2001 by US invayshan. But een 2021, de Taliban tek back powa wen dem ketch Kaabul, an’ end de 2001–2021 waa. Up fu Maach 2025, de Taliban gavament stil nar get rekagnaize, cause dem violaat oomahn raait, 'specialy ow dem treat oomahn.
Afgaanistan ful a natril rizors laik litiyam, aayan, zink, an’ koppah. Dem de sekang laajis produs a kanabis rezin, an’ turdd laajis fu safran an’ kaashmiya. Dem deh een Sout Eezhan Asosieshan fu Rijanl Koopareishan, an’ wan founin memba a de Organizeshan a Islaamik Koopareishan.
But tru de waa dem, de kawnchri ha fu deal wid tarrarizm, paavaty, an’ pikni malnyutrishan. Afgaanistan stil deh pan de botam list a de world; dem rank 182 pan de Uuman Devlopmen Index. Dem GDP deh 81 bilyan USD by puuchesin powa an’ 20.1 bilyan by nominal. Pan wan-wan smady level, de GDP among de lowest eenna de whole world up fu 2020.