Wp/aig/Aaxijin
Aaxijin a wan kemikal elemen; leta wie dem yuuz fu am a "O", an numba pan periadyk teebol a 8. Aaxijin stap eena jain-up wie sainstis kaal kalchogin, wan set na-mekal wie ofn mek oxaid. Aaxijin eech rejakchiv; a wan strang oxidaizin eijeng, an a laik fu jain-up wid mos elemen an kemikal, mek oxaid-kaampaon – laik wata, kaaboun daai-axied, aiyan oxied, an silikeet. Een de Eet krosa, aaxijin de mos plenti elemen; arng half a de mas a de krosa a oxijen, mosli eena oxaid. Een de yuunivers, aaxijin a de tord mos plenti elemen aata aidrajin an heeliam.
Na ornar ruum temprecha an presha, tuu aaxijin aatom jain-up an mek dai-aitom maalikyuul O2, wan kaal-les, smel-les gaas. O2 mek arng 20.95% a de eer (mola fwexhan); tru de histari a Eet, dis paasenj a go op an dong. A nara fom a aaxijin, tri-aitom maalikyuul O3, wie dem kaal oozoun, abzaab strang UVB an UVC lait an stap wan laia eena loo-stratosfia; dat oozoun-laia ya sheel biosfia an aal laiv-ting fram haad yuuniviolet chot. Bot wen oozoun bild op dong yaa at grawn-levl, a ton wan korosiv paat a smog; a mash op lung an plant, so dem kaal am eear-poluutan.
Aal yuukareotik laiv – plant, aanimal, fongai, aalgi an mos protist – need O2 fu selulaa rispireishan. Een de proses ya, sel tek organic ninyam maalikyuul, jain dem wid aaxijin, tek out enaji, an sen kaaboun daai-axied go aat az wees-prodokt. Plenti mejoo klas a organic maalikyuul een laiv-ting gat aaxijin eena dem – laik pruotin, nukleik aasid, kaabouaidriet an fat. Mos a de mas eena laiv-ting a aaxijin eena wata, bikaz baadi plant an aanimal a mos wata. Aaxijin eena de atmospia kom mosli fram laif– fotosintezis: eena dis proses, plant, aalgi an saianobaktria tek lait-eneji fram san an chlorofil, bruk wata maalikyuul, an yuuz kaaboun daai-axied fu bild kaabouaidriet; O2 kom aat az by-paata. Aaxijin tuu rejakchiv fu jis stap plie eena de atmospia; eef plant an oda fotosintezik oototrop na stap mek am, O2 wuda giwop an ton bak een kaampaon.
Sainstis long taim experimen wid aaxijin. Michael Sendivoogius isoliet aaxijin sum taim befo 1604; bot mos naiga gi Karl Wilhelm Sheele (een Upsala roun 1773 ar eerlier) an Joseph Priestley (een Wilshia 1774) kredit fu diskaava de elemen, bikaz dem rait an peblish bout am. Priestley kaal de gaas deflaagistikeetid eer an na nuo se a wan nyuu elemen. Een 1777, Aantwon Lavwazyee fos klea se aaxijin a wan elemen an expleen ou a wok eena kamboshan.
Na modn faaktri, aaxijin yuuz een plenti wens. Dem bruk O2 fu heet an oxidaiz jen, fu mek steel, plastix, an textail; fu bleez an wel an kot mekal; az paat a raaket prapelan; een aaxijin-terapi, an een laif-sopoat-sistem pan eapleyn, sabmareen, spaceship an daiv-in aparaat.