Wp/aig/Aamuon
Aamuon dem a wan jain-up a signal maalikyuul wie laiv-ting meembru mek an sen go far eena baadi fu rijuleet ou baadi wok an biyeevya. Niem kom fram Greek wud wie meen mek sumtin muuv. Wid de brod-definieshan ya – ebri signal maalikyuul wie sen faar fram wie dee mek – plenti difran kaaind maalikyuul kyaan kyaant az aamuon.
Een aanimal, plant an fongai, aamuon needid fu normol deevelopmen; dem tel sel wen fu gro, wen fu spred, wen fu tap. Aamuon fambli big: yu gat aaykosanoid (laik prostaglandin an trowmboxaan), steroid (laik estrojen an brasinosteroid een plant), amino-aasid deerievativ (laik epinefrin an ooxin), peptaid an pruotin (laik inseelin an CLE-peptaid), an eben gaas (laik etilin een plant an naitrik oxaid een aanimal).
Aamuon kaari mesij fram orgon tu orgon. Een vertebreit (aanimal wid bakboon), aamuon rijuleet digeshan, metabolisim, rispireishan, sensi-persepshan, slip, exkreeshan, laakteshan, stres-rijpons, groat, muuvmen, riprodoxhan, an muud. Een plant, aamuon muodieleet praktikli ebri paat a deevelopmen, fram jeerminieshan go til uol-plant-drop (seneesens).
Aamuon wok tru bind pan speshal reseptaa pruotin pan target-sel. Wen aamuon jain-up pan reseptaa, dat triga signal-tranzdouxhan patwe eena sel, mos taim apen op gene-transkripshan an mek sel bild speshal pruotin. Som aamuon wok tru na-jinoom patwe tuu – dem chanij sel praapati na waya widout fosi gene-raading, bot dem wok pawtnah wid de gene-efek. Wata-solubel aamuon (peptaid, som amin) mosli bind pan sel-safes reseptaa an yuuz sekon-mesinja eena sel. Lipid-solubel aamuon (plenti steroid) kyaan pas chruu sel-membraan an wok eena sitoplayzm ar nyuuklyas.
Een vertebreit, endokrain glaan (tiroid, pankrias, adreenal, gonad, an so pan) speshaliz eena siekrit aamuon streit eena blaad. Siekrishan respond tuu speshal kemikal sain an kyaan anda negatib feedbak – egzaakpl, wen blaasuuga get hai, pankrias siekrit mo inseelin; wen inseelin help drop suuga bak dong, siekrishan tap likl. Wata-solubel aamuon travl eezi eena blaad. Lipid-solubel aamuon ofn jain-up wid kaariyapruotin eena plazma (likl glikopruotin) fu muuv. Som aamuon (laik inseelin an groat-aamuon) siekrit aaredi akchif. Oda, pro-aamuon, hafu get kat an rijrang een speshal sel befo dem ton akchif. Endokrain-sistem sen aamuon straait eena blaastrim, mos taim tru fenestreit kapilyari, wile exokrain-sistem sen sekrishan tru duk. Som aamuon wok pan neeba sel (parakrain), dem jis difyuu chruu teeshoo likwid go nex-door sel.
Plant no gat speshal endokrain orgon, bot difran paat a plant mek difran aamuon. Exampel, auxin mosli mek een tip a yang lip an shoot-apikal meristem. Tru plant gro, saait wie aamuon mek kyaan chaing; epon envairanmeng an eej, plant sheeft wie paat a baadi a put-out mo aamuon.