Wp/aig/Aaluuminiyum
Aaluuminiyum a wan kemikal elemen; syambal Al, aatamik nomba 13. Ee laait-laait, 'bout wan-tyad a stil densiti. Aaluuminiyum lova oxijen, so wan oxayd-skien protek de siefes eena ayar. Ee luk laik silva: kulah an' big-big bleeng. Ee sof, no magneet, an' duktail. Wan staabil aaitop, 27Al, ab'ndan; dat meki Aaluuminiyum de 12t mos-ab'ndan eena yunivaas. 26Al raadio-akteev, so dem uuz um fu daetin.
Kemikali, Aaluuminiyum a post-tranzishan metl eena boran gruup; mos taim ee mek +3 jain-up. Al3+ smol an' chaaj haad; so ee polaariz big-big, an' Aaluuminiyum-baan dem tan mo kovalent. Ee laav oxijen, so oxayd dem komon eena naachral. Pan Eert, Aaluuminiyum mosli eena rok eena kroos (3rd mos-ab'ndan afta oxijen an' silikan); ee nearly neba free-metl. Faaktari tek um fram bauxite—wan sedimantari rok rich eena Aaluuminiyum miniral.
Hans Kristian Oested tel 1825 se ee faan-aout Aaluuminiyum; Henri Etien Sen-Kleya Deviel staat fos faaktari 1856. 1886, Paul Eroul (Fransh) an' Chaalz Maartin Aal (Yunaitid Steit) Hal–Heroult proses meki Aaluuminiyum komon. 1954, Aaluuminiyum paas kaapa—mos-praadyuus non-feras metl. Eena 21s senchri, mos Aaluuminiyum gi traansport, enjiniyaran, kaanstraxhan, paakin eena US, Wes'n Yurop an' Jaapan. Aatamik weit lo laik kompea wid oda metl; dat gi de lo densiti wey mek ee yuuzaful.
No laiv-tink nuo metabaliz Aaluuminiyum saalt, bot plant an' aanimal toa-larait um. Kaaz dem saalt ya ab'ndan, smady a wonda ef dem gat wan laiv-rol; so studee a gwaan.