Jump to content

Wb/nia/Teteholi Ana'a/Niha Deteholi Ana'a

From Wikimedia Incubator
Wb > nia > Teteholi Ana'a > Niha Deteholi Ana'a

1.1. Fehöwöi

[edit | edit source]

Famobörö moroi khö Duada Hiawalani Adu meföna, böröta wanutunö/famanunö banua Teteholi Ana'a andra. Tuada Salaŵa Holia, gaö idada ndraononia si datölu ira matua ba Zifalagö Gomo, Börönadu. Ha fitu bosi nora gotalua lania si sawenaita. Aero-aero fitu fakhe meföna, na ma awali Wamatö Harimao ba zi felendrua dohare ba mbanua Onohondrö. Orurusa sebua khö zi lima mo'ama, la'aluayagö ladoro tou ba namö Zumali Gomo. Ba hö'ö i'o'erei, ibözi wondrahi ere. Andra nifotöi 'fehöwöi' ma 'fanaetu'ö'.

1.2. FAHALATA

[edit | edit source]

Ha felezara naluo aefa Wamatö Harimao lafalua nifotöi Fananö Fakhe ba mbanua Onohondrö. Ba ginötö hö'ö i'o'erei Amada Balöhili, ibözi wondrahi, itutunö mböröta niha soroi laŵa ba Teteholi Ana'a. Andra ha'a nifotöi FAHALATA (adogoa Fahakhö Laŵalani Sanetua). Ahono fefu niha, tebai humede-hede, 2 x 4 naluo wa'ara toröi ndra ere ba si'ulu ba gamonita laŵa ba malige. Aefa hö'ö ibase'ö dua ndrohu wa'ara ere, i'oligö niha maluaya ba mbörö wananö fakhe, 2 x 4 naluo.

Andra ha'a nifotöi faluaya amonita. Tobai labörö danö! Ha latou'ö tuturu ahe sebua. Mifondrondrono hoho Zi'ulu si ma awali, simobehu. Andra ha'a nifotöi FAHALATA.

1.3. Amatöröŵa Teteholi Ana'a

[edit | edit source]

Sambua orurusa, sambua amatöröŵa Teteholi Ana'a andra, lö na taŵi-taŵinia laŵa ba lawuo, ba lö na göi ehomonia tou moroi ba danö. Gaö mobanua ira laŵa ba lania si sawenaita. Faoro wamadumanania ba kholo-kholo nomo nifolasara. Löna faoro ia ba niha. Laŵa'ö: ba zi sagötö laŵa ma ba lania so ia. Tanö tou sibai, tanö nitaraida, tanö laŵa lania si sawenaita banua Teteholi Ana'a. Aefa hö'ö lania siŵa wenaita. Gaö so Woroga sizaŵa-zaŵa, omo Duada Laŵalani Sanetua Erenua.

Famataro fohilia, fabanuasa khöra, moadu sibai. Sökhi na tafaigi. Ewalira adölö mae ana'a, omora mae söröna, omo segebua khöra nifolasara, so zi 6, 9, 11 naröfa mbawa duhasania. Fa'enau naroro möi furi so zi 11, 15, 17 ma 27 naroro zilötönia. Omo Zi'ulura so zi döfa, ma döfa asambua si'u mbalö gehomo, tobini niha si darua, na latendro'ö ira. Ara nomo nifolasara 4x7 bo nora, oya khöra zinörö arö, golunia sawenaita nilagö'ö, bawa galaŵasa (bawandruhö) ba sawenaita golu nisilugö. Omora so dawolo, so wöröma, so nifo'usali nahia ndra ina, larise nai mbatö. Ha tesöndra sambua malige. Gaö laŵa so nahia gamonita ndra si'ulu ba ira ere, gaö la'agö wamoni, na awali, na mananö fakhe, tendrofö wusö newali ba tanöbö'önia na.

Fohilia khöra nifosibaloi. Gaö so nomo Duada, Namada Salaŵa Holia, tofae zaluaya si öfa nahönö.

Na möi niha tou baewali sawolo latörö nifobosi irugi tou. Ebua mbanua, ato niha ba Teteholi Ana'a. Na möi niha baomo lafosumane sibai. Helera so, toföfö hele ma amondria ndra matua ba toföfö hele ma amondria ndra alawe. Idanö göra izuzu laŵa hili ba mbanua, ohahau idanö göra, so za'usö, so zowuge'e. Na la'a göra tola manaoka ba mbawara ba manöi laŵa ba lalu'ara. Na'eu mbotora egebua, mo mae boto Nadoya. So zi fadöfa tötö'a, fahara mae ohi, bölökhara mae fino, tuturura mae bölökha, ikhura mae bole-bole hakhi, iföra mae haru, bawara oluo zekhula, matara mo mae mako, bura so zafusi mbua-mbua ba so göi zaitö si mae bu gaga. Oya mbu mbotora. Awai ine matö toföfö mbanua zagafusi boto ba toföfö mbanua zagaitö boto. Agabe'e niha ba Teteholi Ana'a, tola la'onoro zi sageu ohi, la'ohe tambali tanara zi sageu böhö.

Öra si tobali fa'aurira sero ma'ökhö: oya zinanöra! Halöŵöra si oföna latanö dahawa fasazo'e tanömö, ha fatölu waŵa o'öli, atua. Lataba hukenia, fatölu natumba bakha mböra, öfa ma lima natumba, sambua tahawa. Na larino göra ba mbowoa ha fasambua si föfö leledua zekhula asoso.

Ndriwo göra na mana ira, nawalö gurifö, simane bawi, manu, huhua ndru'u simane sökha, böhö, laoyo, laosi, nawalö zi so ba nidanö, simane i'a, baeŵa, uro ba tanö bö'önia na. Nahia göra, safusi tö si'öfa sagi; na soyo tö la'a-la'a, ofulo-fulo; na saitö tö la'a-la'a ba somigö-migö.

Fagaulu, mauwu sibai khöra gurifö, löna moloi, löna ata'u. Lahalö manö zomasi ira ndriwora. Tola manö fao ira, fanai feförö ira mao, le'a-le'a, asu, sökha, böhö, laoyo, laosi, manu fao ira wötö, gogowaya manuge ba lawa-lawa, buaya si so ba namö, ulö sosöfu, alifa, tono ba tanö bö'önia lawawaya iraono.

Gaö so khöra mba'e sanawusi alitö ba belu solomö-lomö niha safatö töla, saŵa sanalui sanagö. Ya'ira andra laŵa'ö me föna Sowanua, si so ba hogu geu, falakhi ira niha si möi manai gowi, ma si möi ba ndru'u, labe khöra zumane afo ba lataba mbawi ba mbörö geu. Latolo niha, labe ma la'oro'ö nalitö, na la'andrö khöra niha si so ga tou ba danö si so ya'ita.

1.4. Niha safusi uli

[edit | edit source]

Ya'ira niha safusi, sowulu ziholi, sökhi ira ba niha si so ga tou, löna khöra fa'erosa, löna khöra fasososa. La'o'ö sibai li Zi'ulura, Amara, Si'ilara, mae folo'öra oroisa. Ya'ira andra zanoturagö fana'aso alitö khö niha ba zohalama ba gatua me föna. Sara geu olalu mato lito wolo-wolo, öfa sagi, lafazökhi, lafolubo ma'efu. Sara geu sofulo-fulo mato ua nalito, lahandrogö ba zolubo, lafadöli faoma sinali darua, sambua leledua simatua ihöndrögö ba geu si dua nalito. Tobali moguna datölu niha, darua zondröni sinali, ba samösa zolohe leledua ihöndrögö, ba lafasui hama zawu faoma rambu. Ha sandrohu, me tefuta, aukhu, so nalitö. Andra ha'a Amada Siranaö, fo'omonia inada Sira'iö, me föna, me löna khöra alitö, labe'e zumane afo ba mbörö geu. So samösa niha safusi uli i'oloi geu sasolo si'otarai Teteholi/sowanua. Töinia Hazaö. Ya'ia zamamene'ö khöra fo'alitö ga tou.

1.5. Niha saitö uli

[edit | edit source]

Ba mbanua Teteholi Ana'a ma'efu tou ba Zanafia tanö löu, arö mbatu segebua sohösi, gaö la'agö mowanua ma ahono niha.

Sagaitö uli mae akho wino watu. Ba so göi ira zanaleu uli. Saitö so na zaleu uli fabö'ö sibai mbua ölöra ma amuatara. Bawara fabö'ö, ba fabö'ö nahiara, ya'ira andra niha salöna sökhi oi si falele ma sanelifi na humede ma na lafaöndru khö nawöra, föföra niha. Gaö so khöra niha sanagö-nagö, sohorö-horö, sahöra na kiö, sanoloi'ö ira alawe, samunu niha, si fatuo, si fabunu, sidaru-darua, sane'e, sohorö.

Na larino göra gowi, faruka tambu, ha ba dalu nalitö lara'u, ha ba mbowoa lafazohu. Haŵaraö zitataro, fefu manö ira samaköbu ma tanö bö'önia. Omora haŵaraö, ebua khöra nose, halama nifotete mböhö. Ambö omasi ira zasioho, ba zalögö-lögö manö zedöna ira. Gaö so khöra ndra Helua samuta sindruhua, i'aeru'ö raya okacu, na ifuta löu aöndrö hogu. Gaö ato ndra Fari'i mbawi ndra Maciana. Gaö so ndra Holea si dua lela samatuo niha. Gaö so ndra Faroahorö/ Samarouhorö. So khöra mbalatu sofondraru, mae löndru nikhu, lafahögö khö niha na lafaöndru, oi nitendre ma nihösini na momana.

Gaö so khöra Zalaŵa sahölu, telaura hö'ö, Gaö so ira andra moroi laŵa, ba danö Sanafia tanö löu ba Walazita so'aeruta tanö, tou ba mbaho sawakha, si fagema ba Zorakoa so alitöa, sorakoa sosimboa. Ya'ira andra samakiko, samarukhu, solohe lanu, salöna duhua na humede samilaö, samahole fa'atulö.

Telaura, Si'ulura ndra Samofökhöi, Afökha ndra Zaitana, ifamuto ba dalu, ba itöla'ö ba dalosu. Zaitana andra zamakao sobekhua niha, tou ba zolösua.

Ifamulö tagaŵa, ndra matua, ba ifahögö wondraru ni'oyo'ö khö ndra alawe, ira Faholea ba Faerolela. Samösa delau, Si'ulura, ya'ia zamarukhu amada Helua samafökhöi, Fa'ero, samakiko simendrua fasiŵa mbalö, si sökhi gaö idoro ba zi lö na sökhi, satulö gaö idoro ba zilöna atulö, sanami-nami idoro ba zilöna ami, i'afetoisi. Iŵa'ö Helua: "Na löna fa'ici mbatu, löna ya mo'alitö."

Samösa Fari'i, same'e fökhö niha ga tou, ba gurifö niha, bawi, manu, sinanö ohi, fakhe, gowi ba gae ba tanö bö'ö. Samösa göi namada Faroahorö, sananö tanömö zi löna sökhi, faerosa dödö, falimo-limosa, fabözisa, fasososa, fabunusa, fa'udusa, folau horö ba gotalua mbanua. Ba so nakiö, sahöra nakiö zano'ou niha ba wohorö, sanoloi'ö niha, sanoloi'ö ndrona zondrona.

Zaitana Zi'ulu ndra afökha, samofökhöi. Eluaha döinia: Siŵa salöna sökhi, sanudugö si ma awali, samakiko si ma sökhi, sanandraŵa, faero lela, sanada bekhu niha tou ba gawuwukha baka ba Zorakoa so'alitöa, ba zorakoa sozimbo-zimboa solösu sitoköbu ba zomigöa tou si tölu wenaita.

Gaö mozo ndra Maciana samunu ira alawe ba wo'ono, ya'ira Saho saitö uli gaö tou mozo, fahatö ba fagema nahiara tou ba zanaere so'awuwukha sebua, khö ndra Laturadanö tou Zorakoa sosimboa.

1.6. Laturadanö

[edit | edit source]

1.6.1. Amada Salaŵa Sabötu möi malu

[edit | edit source]

Famobörö: Sanaturagö ma sani'ila wa so tou Laturadanö, töinia ya'ia Namada Salaŵa Sabötu, iwa Namada Samagöbaulu, fo'omo Ninada Lakindrölai. Samagöbaulu zifabunuö amada Hiawalani Adu ba Zifalagö Gomo, Börönadu, ba wamadöli fakake wanali, fanoso afasi, khö matuania Tuada Hiawalani Adu.

Samuza ma'ökhö möi malu ba ndru'u namada Salaŵa Sabötu, ato niha si fao khönia. I'ohe tölu na'eu nasunia. Sageu nasunia sotölu mata ba dua rozi mbörö gi'o, fagölö wa'anau sambua si'u, aitö mbalö lela (asu sibatua). La'ohi mböhö, sökha, laoyo ba laosi, nitötö'ura ba ni'ohira, ha nira'ura, mate, löna e auri.

1.6.2. Amada Salaŵa Sabötu manifi

[edit | edit source]

Samuza ma'ökhö möi ya ba mbenua, ma ibase'ö ba mbörö geu Fösi. Tolea ia tou ba danö, i'anifigö, falakhi khönia mbekhu sebua mae Nadoya, ba sageu mbawi luo, soyo bawa, moŵaha, ebua sibai, ya tölu gaŵa mobenua naha-nahania wa'ebua ba oyo göi gi'onia. Me te'akha ia, boni, ifuli ya baomo. Boni mörö ya, manifi sui ya, falakhi khönia samösa mbekhu sebua Nadoya, mae bole-bole hakhi nikhu, ya mae mako mata, oyo gabölö, aitö mata kabera, Sageu mbawi luo, soyo bawa, moŵaha, oyo mbalö gi'o, ya datölu gaŵa mobenua naha-nahania. Me moluo i'oturagö khö larisenia, fo'omonia inada Bönariaho, lehenia nai mbatö khönia. Iŵa'ö khönia Inada Bönariaho, "Eluaha wanifiu löna ata'u ita, löna fa'alaila, fa'amate, löna alakhaö."

Andre he'e gö'umila dania wa so gane tou mbanua sawenaita tö, barö danö si so ya'ita andra ha'a, ba wondrege tou ba zifasiu somigö salösua.

1.6.3. Amada Salaŵa Sabötu ba Zorakoa

[edit | edit source]

Me ahulö sibai, asioho ewali, manuwu laŵa-laŵa, i'öhö nasunia si tölu na'eu, mamaru ya, mamalatu, ihalö dohonia, mofanö ya, itueli nora, ato zi fao khönia niha. Me larugi mbalö zo'iri itaba nöhö nasunia, la'ohi dua geu zökha ba tölu na'eu mböhö, lara'u asunia. Asunia si sageu si tölu mata, ma möi ya i'ohi sageu mbogo safusi, oyo mbawa, ma ihelegö ya tou ba gawuwukha sawakha gane tou. Amada Salaŵa Sabötu itete gane tou, idada ya tou, awuwukha salögö-lögö tou barö danö. Irugi tou gawuwukha si toköbu, itueli tou zo'aeruta si tofatö, so niha samösa, töinia Solalöi, ma aetu tuturunia dua rozi. Ya'ia andre bekhu zanagö-nagö bawi meföna, böröta la'eŵa tuturunia. Fakiki niha faföfö, andre mbörö wa lafa'eŵa nogunia.

Me tosali ba matania i'ila so namada Sabötu, ma idöli ifadaö mbalatunia solöndru ikhu, moroi gane tou ba zolösu, sara na khönia wamoe sofondraru, ma tumataro baeŵaŵö mbatu sokacu-kacu, ilau mama'ici balö mbu, ilau mamadou balö zaetu, ifadou, i'ofaya, ifahuru, ifa'ici, ifasou ba dalu wöla-wöla.

Maoso Zolalöi sanaoha, ifaöndru khö namada Salaŵa Sabötu, so gumaö khöu, da udoro ndra'ugö ba mbanua Laturadanö tou, ba wohilia Latura Samadögö, samaheu tanö, gane so ya tou ba zi toköbu salösua. Ba köbu-köbu si'oföna gaö so mbanua mbekhu ndra samarukhu, ba zorakoa si oföna. Ba zorakoa tou ba wenaita sidua, gaö izira matania mae boto mböhö, ba oyo mbunia, oyo mbawania mae bawa lasara ba oyo göi gi'onia mae bawa waulu (ulö simatua). Naha-naha ŵahania ya mae töla gae nadu, mae sifabörö-börö, mae monö sagaetu salau hogu. Humali-hali mae ikhu dolögu nifatöi. Ifönia mae haru lambu, na inana zi sambua fawunu, ha mae si sambua fino tö lölönia. Fahania ya so dalima manalagu. Matania mae fa'asioho mbawa na aruru. Botonia mae hili sebua sohösi, sobatu, sorana-ranaö. Ya matona luo famasui mbotonia, i'onia asolo yamae sagu mbalö sokacu. Ba mbalö gi'onia so aeruta oyo mo'alitö. Na ifabözi gi'onia ba gabölö kabera ogore'a wamunu, abua gaŵöni si fadöfa manalagu/eho sebua, fösi agaetu dalu. Ulinia mae tefaö, möi rana-ranaö. Utunia, lizania ha si sageu belu, boroe na ifataoka, iheugö mbotonia. Si sara bunia manö mae fa'asolo doho fatara. Nahiania gane tou ba zomigö salösua, ba zorakoa si tölu wenaita fondrege tou. Andre he'e zarakoa so'alitöa, sarakoa sosimbo-simboa, nahia zaitana ndra afökha si siŵa si löna sökhi, si horokoa, si hokha mbuda.

Na iheugö ya ma na iwuwu ia furi, gaö dania humeu dumuru danö, ba na ifabua ia gaö dania, na dumuru sawölö si fasiŵa naluo löna dösö. Nahiara andre nifotöi sorakoa, narako laŵaö mana so'alitöa.

1.6.4. Falelesa

[edit | edit source]

Ba mbanua si toköbu, si sawenaita si oföna gaö so mbekhu zamarukhu, niha salöna sökhi. Na hadia döi niŵa'öra, manö-manöra, oi si falele, gömihi inau, gömohorö auri, sanelifi, sanaetu, ninamohigö, gö aekhu baokhi, ya ruma'u ndra'ugö sökha, ya ruma'u ndraugö buaya, gö alau ba zo'a, ahöra'ö, abao ndra'ugö, humahafa ndra'ugö ba tanö bö'önia.

1.6.5. Fanaetu

[edit | edit source]

Gö ahakhö roi, gö mate löna nene, gö mate löna dadauha, gö akhozi ba nalitö, gö aekhu ba lubo danö, ya wali ndraugö ulö, saŵa ba tanö bö'önia.

Bekhu ma niha si so ba zi toköbu, fenaita si dua. Gaö so mbekhu ma niha si fabunu, soleŵa bagi, sanandro awönia toho, simane ba wasuwöta ba gotalua mbanua ba tanö bö'önia.

Andre laŵa'ö niha me föna:

Sebua horö ndra'ugö.
Sebua sala ndra'ugö.
Sebua olalöŵa ndra'ugö.
Sebua alakhaö ndra'ugö.

Ba mbanua si toköbu ba wenaita si tölu, tanö tou, bekhu niha nilakha'ö, samunu amania, inania, ononia, fo'omonia, iwania, sibayania, iwa namania, si'ulunia, ba tanö bö'önia na. Sohoröni inania, iwania, ononia, matuania ba tanö bö'önia. Ba wenaita si tölu, tanö tou, böhö soyo bawa, soyo i'o, ya'ira andre si sökhi dödöra na lafahögö wondraru khö nawöra, sa'ege ira na lahandrogö khö nawöra mbatu, fakhöyösara na lakhozi alitö nawöra, andre laŵa'ö niha me föna faöndrusa na mana:

Aine a zimutamöa!
Aine a zahöwömöa!
Aine a zalailamöa!
Aine a nicimbamöa!

1.6.6. Fanelifi

[edit | edit source]

Yahumuku ndra'ugö Laŵalani, gömate tokia, ya mbözi ndraugö fari, ya dumöli gaheu simate, ya humöndrögö ndra'ugö adu nama, ba tanö bö'önia. Ba wenaita si tölu andra, gamaolita ndra Fari'i, Faro'ahorö, enonira ndra Saho saitö, soyo, safusi, sa'usö, harakanara ndraono si lö ama, so nina, ono horö, solohe hifo, ba sogozi banua, gaö na'ihara (nahiara) barö newe zarakoa si tölu.

1.6.7. Manawuli ba Zorakoa Namada Salaŵa Sabötu

[edit | edit source]

Famoninia: Ara namada Salaŵa Sabötu ba zorakoa so'alitö, ba zorakoa sosimbo-simboa, irugi tou zi toköbu si tölu salösua. Löna niruginia si siŵa wenaita, nahia Laturadanö, si'ulu gawuwukha tou ba zi siŵa wenaita. Famanö-manö Zolalöi khö namada Salaŵa Sabötu, dagumöi dumoro ndra'ugö ba mbalö lalau si oföna me falakhi ita, ya tobali dödö mbanuada na so ndra'ugö, ba na örugi ba khöda, na möi ndra'ugö baomomi, alakhaö khöu na ötörö nora si tohöna. Ma lafahö e mbawi, fanehao, töra döfi ndra'ugö ga. Halö nora hao si 2 x 7 bo, nitendro'ö laŵa ba laŵa-laŵa, gaö matö götumörö ba wa'amöi baomo khömi.

Gö mamoni 2 x 4 naluo, gömbe zumane, taba nono mbawi safusi ba sambua manu safusi. Ndra mo'erei nibözi wondrahi. Si matona ni'asosoi, si matona ni'atahai, niko'o ba gatela, salahi mbotou: fo'ere barö nadu, fo'ere ba waerua lala, fo'ere ba zina idanö ba namö Ziholia.

Gömböwöi döla gae nifomalö niha. Ya mo'erei ere sui, sara nono mbawi safusi ba manu safusi, awali i'o'erei ere ya tumuli'ö döla gae salahi mbotou ba namö. Lafotöi hö'ö "bele-beleu".

Da umbözi wondrahi akhea!
Da umbözi wondrahi hoya!
Ho Laŵalani Sanetua!
Ho Tuha salaŵa So'aya!
Ho Tuha salaŵa Howatua!
Ho Maduwu zinata mbawa!
Ho Maduwu si-FAHALATA!
Yai ganandröŵa analulua:
  Gane halö wamalali!
  Gane ba zi tambali hili!
  Ho Luluö Sihurakia!
  Ho Ina Sitoko-toko'ua!
  Gane mihalö wamawua!
  Gane ba zi tambali na'ua!
  Dofu hö'ö ganalulua!
  Dofu hö'ö wamalalia!

Simana nidunö-dunö ni'oturagö namada Salaŵa Sabötu me tefuli ia moroi baka ba gawuwukha si tölu wenaita si toköbu.

Fabaliŵa lala

[edit | edit source]
Olayama Teteholi Ana'a