Wb/nia/Teteholi Ana'a/Amada Tuha Zedaŵa
4.1. Na'ötö Namada Zedaŵa
[edit | edit source]Amada Zedaŵa na'ötö nono Namada Hiawalani Adu, mobanua ira ba Zifalagö Gomo Börönadu ba mbanua Nazaria. Lehemiania ma fo'omonia, ya'ia Ninada Simadulo Hösi, Simadulo Mbalakia ma Simadulo Rao Watua, Hinaya Luo Lania. Andra ha'a nifotöi "Larise nai mbatö", lehemia nifo'usali.
Dalima khöra nono si matua ba samösa nono si'alawe: 1) Mölö (töi sindruhu Famölö), 2) Zinö (sinöndra ma ono zöndra), 3) Lalu (lalu'ai, su'a-su'a), 4) Balösahono (Böröta Do'ene), 5) Balöhili (nga'ötö gere), 6) Zönö La'a.
4.2. Fohilia khö Namada Zedaŵa
[edit | edit source]Ifasindro wohilia, fobanua ba Nazaria, Amada Zedaŵa. Na lafasindro mbanua me föna, la'alui danö si so hili si so sibaloi. Laŵa ba zibaloi ifasindro nomo sebua, omo nifolasara, sanotahögö ewali sawolo si dua ndrölö falagö, omo sebua nifolasara me föna, sökhi moadu, mae anöwö sanari, si hombo, na manuge. Lafazökhi mbatu, latoto nifobosi nora, i'otarai laŵa ba zibaloi, irugi tou baewali sawolo. Ladölö giri newali irugi tou ba mbawa göli, nifobosi nora batu nitoto.
Banua me föna, sambua wananö wakhe ba sambua wusö newali. Ba so ösa zanorudugö fananö wakhe wusö newali, si öfa fatalina. Fetaro mbanua sanotahögö abölata luo. Lafa'anö Lawölö: lawölö si matua raya ba gabölata luo, lawölö si alawe löu ba gaekhula luo.
Lawölö si dombua andra nifotöi luluö, ma taŵa'ö sondrorogö, sanobelai na so nemali.
Fananö wakhe: so ösa zofulo-fulo, ni'obawa/ni'oköli luo
Fusö newali: göi sofulo-fulo, saluaya si'öligö
Fananö wakhe: la'orudugö, la'osambua'ö ira, si öfa fatalina, si öfa handrauli, ha sambua boto.
4.3. Fabalisa ndraono Zedaŵa si dalima
[edit | edit source]Ya'ira si dalima ono si matua famanö-manö ira khö Namada Zedaŵa ba khö Ninada Simadulo Hösi, Hinaya Mbalakia. Omasi ira la'alui danö, fasafi benua la'andrö na fao dödöra, latehe khöra. Izö me ni'asogö dandra-tandra fatönua. Mitanö gae bo'ole si sökhi, sambu-sambua zamösa, mato sandrohu niha wa'alaŵa, gane ba mbalö newali. Na mitanö mibörögö ba zi 4 dohare mbawa ba dalu mbanua, irugi zi me 12 dohare. Gaö gitumönöni, haega aöndrö döla, haega aolo mbua faoma dödönia. Gimbase'ö wowuania. Andre he'e zi tobali fotönua khömi sanuturua, gaö gömöi gömobanua.
La'o'ö goroisa zatuara. Latanö gaera sambua zamösa ira ba mbalö newali.
Ha döfi wa'ara sambua olahoa. Gaera mo'ulu-ulu. Ba hö'ö latönöni gaöndröma döla, gaso'alania si tobali tandra khöra, fatönua sanuturua nahia gamöila zamösana.
Ya'ira si dalima andra dombua faosatö ira. Amada Balösahono ba Amada Balöhili, labase'ö gasa-gasa khö Namada Zedaŵa. Oföna mofanö zi datölu: Amada Mölö, Amada Zinö ba Amada Lalu. Ifadaö, i'ohe zoguna khönia zamösana.
Amada Mölö, Famölö, idoro khönia sambaya-mbaya dambu, nihalönia ba Zifalagö Gomo Börönadu, sambua tahawa idanö Gomo, ita'u ba namö Helaowo, sara ndraha wösi, mae bölökha wa'asolo, si dua ndraha, ya tambali ta'io wa'anau. Ma ifurui ba naoma-naoma esitö.
I'orudugö ndraononia si dalima Amada Zedaŵa, ibe'e khöra maene-maene, fanuturu lala, aefa hö'ö i'o'erei, fo'ere awalia, fo'ere analulua, fo'ere anaröfia, awania fanandrö howu-howu, andra nifotöi FAHALATA.
4.4. FAHALATA khö Namada Zedaŵa
[edit | edit source]Fariwua:
Da ubözi wondrahi akhea,
Da ubözi wondrahi hoya,
Ho Laŵalani Sanetua,
Ho Tuha Salaŵa So'aya,
Ho Tuha Salaŵa Howatua,
Ho Maduwu Zinata mbawa,
Ho Sinata mbawa FAHALATA,
Ho wa sindruhua ae fohanua,
Ho wa sindruhua ae fonosoa,
Ho wa sindruhua ae hawusia.
Ae fahowu'ö ndraono si dalima,
Ae tufa högöra Ama Howatua,
Ae tufa delaura Laŵalani Sanetua,
Ae tufa delaura sokafu-kafu,
Ae fazökhi lalara ofanöŵa,
Ae be anau noso atua bihasa,
Zi sandroro hö fo'alulua,
Zi sandoro hö khöu awalia.
(Mana ihalö idanö itefe delaura)
Da ubözi wondrahi akhea,
Da ubözi wondrahi hoya,
Yazö tema howu-howu furugöa,
Oroisa zatua nifakhai föna,
Gi awai böröta woriwua niha,
Gi falili oya tumbu mae lahia,
Gi fasui mae ono gae mbanua,
Gi okafu-kafu mae na'ua,
Ya oya mbowo mane bua degua,
Ya amiha farici mbua mae berua,
Ya atabö mbawi ba galua,
Ya manöi ma'ökhö guriföa,
Nasilo zi sambua kundria,
Ya amiha manu ba naotua,
Ya fatutu mbörö ladaria,
Ya fasiŵa nono si matua,
Ya fa'önö nono alawea,
Ya atagu ira sambua gana,
Ya alau ato sambua banua,
Ya amiha wahilia ba nafulua,
Ya awali orurusa siliwua,
Ya mae ni'öndru raya lakhömia,
Ya mae ni'awali oya walöföa,
Zi dofu hö'ö ganalulua,
Zi dofu hö'ö goroisa zatua,
Zi dofu hö'ö wamahowu'ö FAHALATA.
Da ubözi wondrahi akhea,
Da ubözi wondrahi hoya,
Ho ŵa Laŵalani Sanetua,
Ho ŵa Tuha Salaŵa So'aya,
Ho ŵa Tuha Salaŵa Howatua,
Gaö so ndra'ugö ba waroga si zaŵa-zaŵa,
Gaö so ba lania si siŵa wenaita,
Zi siŵa na'ötö löna so Holia,
Zi siŵa wenaita löna Hia,
Ae ŵa cimba wökhö gadolua,
Ae ŵa cimba wökhö geu töla,
Ae hanigö galakhaö ndrohu-ndrohua,
Ae foloi fakaefa zalöna sökhinia,
Zi sandoro hö'ö anaröfia,
Zi sandoro hö'ö fo'alulua,
Zi sandoro hö'ö wasömbata.
4.5. Fanerönura meföna
[edit | edit source]Meföna laŵaö, lawa so Sanetua, ba lani si siŵa wenaita ba mbanua. So khönia wa'abölö, he laŵa ba lania, he ba danö si so ya'ita, he ba mbanua tou, barö danö ba zi so Laturadanö, ba mbawa gawuwukha ba zorakoa sosimboa. Khö zi so ba lania, ba larua, ta'andrö mea sökhi wa'aurida. Ta'andrö khöra löföda fao awö harazakida ba howu-howu ba niwawaya dangada. Aro dödöra, lamane, Noso ma fa'auri namara si so ba nadu laŵa ba lagö-lagö, zifatema laŵa khö Zanetua. Saho Saitö ma Latura zame'e fökhö ma famakao. Na so ösa zi fasawö ba goroisa zatua ma furugö, tola ibe'e wanandraigö, ma ibözi ma idoro tou ba mbawa lewatö, idöli gahe.
4.6. Fofanö si datölu
[edit | edit source]4.6.1. Fofanö Tuada Amada Mölö
[edit | edit source]Amada Salaŵa Mölö, larisenia, lehemiania Inada Nandrua Zato. Dalima khöra nono si matua, ba samösa nono si'alawe: 1) Fau, 2) Takhi, 3) Boto, 4) Maha (=Sarumaha), 5) Hondrö, 6) Hörözaitö (si'alawe).
Nifobonasui wofanöra, latönöni, la'ofaya mbawa dohare si me 8 irugi zi me 12 dohare. Me irugi inötö, ya'ira si datölu, Mölö, Mazinö, Lalu, si oföna labe'e zumane Zaduono ya'ira, sageu mbawi la'asosoi, faoma fakhe sasoso, ladoro khö Zaduono ya'ira. La'anona'ö wofanöra, Ahulö mahemolu tumbu luo, gamofanö. Mi'aohasi gölömi khöma fefu. Aoha gölöma khömi.
Me moluo, mofanö zi datölu gagambatö, ira matua fa'ero monoro, ira alawe lalu'i hilora fadauge-dauge wa'oya. La'otahösi tanö ma'efu raya, lazuzu hili, so lasia zo'ahe danö, latörö zondraso salo'o, lazuzu zohösi segebua batu, latörö zanaere tanö, lasia zo'ahe danö, larugi zanandraya tanö, la'uröi sara idanö, torege khöra, manumbase ira ba Mezaya, larino göra asoso, so göra sekhula sambua, me laboto ezayaö. Andre labe'e töi nidanö hö'ö Mezaya. Lahalö guli geu, oholu, labali'ö fondrino göra ba bulu lawayö, ndroto lewuö wana'u göra idanö.
La'uröi ma'efu laŵa lakabölöi ba danö, larugi zo'alo'oa. Ondrarai aekhu tou luo iwa'ö Amada Mazinö. Zinö, Ga ha tabase'ö. Ga zinugu gaegu aoloma, ga zinugu mbua ahelema. Gaö labase'ö.
4.6.2. Fofanö Namada Zinö
[edit | edit source]Larise Namada Zinö töinia Nalai Mbarasi. Ba hö'ö latabaisi ndru'u, lahuta geu sondraha, ladöli mböbö, lahuta gasö, lafazökhi löhöra, osera gasa-gasa. Labu'a guli geu fondrino göra, uli goholu, uli zirugi, ba la'alui zoguna tanö bö'ö.
Mowaŵa ira gaö gasa-gasa. La'osara'ö dödöra ya'ira si datölu, aetusa manö-manöra iŵa'ö Amada Mazinö, Ba danö ha gumagö, andra dandra su'a-su'a gaegu, sinuturua watönua. Gaö iŵa'ö hoho,
Si sökhi wa'awai niha,
Khöda fa'ono zalaŵa,
Sökhi tataögö tataha,
Tanida wa'awai niha,
Teisa khönia, tae fönada,
Ho larisegu tambalia,
Nalai mbarasi akhigua,
Ta'owi danö awoloa,
Ta'awoloi ambö mata,
Tatanö wakhe sikhoa,
Tatanö gae öda ni'a,
Tatanö gowi, ya mobaya,
Gane ba mbörö woriwua,
Ilau manebu zi matua,
Ilau mananö galawea,
Abe'egö saero niha,
Da möi da sökhi faedosa,
Sondroro hö menia dödö,
Sondroro hö nenugu hö.
Amada Mazinö, Zinö gaö ifasindro wohilia, banua Lawindra Sihönö, banua Lawindra sato. Gaö mböröta ato niha. Na'ötönia matö so zi möi mobanua tou ba zi tambali nidanö Mezaya so lazuzu laŵa, so zi möi tou ba zihene asi. Banua amotokha Namada Zinö simane zite'oli tou andra: 1) Lawindra, 2) Hilizalo'otanö, 3) Hilinawalö, 4) Hilizoroilaŵa, 5) Bawölahusa, 6) Hili'alaŵa, 7) Hilindrasoniha.
Meföna banua Mazinö andra sambua orurusa ira, ya'ia nifotöi "Fanibo sembu". Orurusa Mazinö molo'ö huku hada khöra: Toföfö:
- Sambua hele ondria ndra matua
- Sambua hele ondria ndra alawe
- Na so göra bawi wa'asökhi, nibatuagö, nifa'oli, telau föna. Labua si oföna urakha Mbalö Zi'ulu
- Me so agama ba abe'e famareta Harakana, Sariwö tanö, ba hö'ö ibörögö tekiko irugi ma'akha
Hoho Zi'ulu föna:
Me so Hulandro ba danö,
Hulandro sariwö tanö,
Harakana sariwö tödö,
Komböni sameta'u, si hahagö,
So khönia maria life tefaö,
So khönia wana si tofatö,
Famöwö zi tobai afatö.
Me so matö agama ba abe'e Harakana Hulandro Sariwö tanö, löna e orurusa Mazinö.
4.6.3. Fofanö Namada Lalu
[edit | edit source]Amada Mölö ba Amada Lalu, me asioho tumbu luo moroi ba gabölata, manaefa. Mofanö ira, la'otahösi gaberara. Lazuzu hili, latueli mbawa danö, lasia zanaere tanö, latörö zobatu, larugi nidanö fahandroma, lasia zanindro tanö ba za'ua. Mana ba manumbase ira, larino göra, me asoso, la'a. Ba hö'ö moteu sino, mosau nidanö. Andre he'e wa labe'e töi nidanö Sa'ua. Aefa ira ba nidanö Sa'ua mana. Larugi sara mbombo baulu Demba. Ba hö'ö manumbase ira. Iwa'ö Amada Lalu, Tazuzu laŵa! Sageu khönia nono mbawi satabö motömba, ifondri ba mbobo hö'ö. Labe'e töi nidanö hö'ö Demba.
Lazuzu giri laŵa, larugi zo'alo'oania, faoro khöra so sambua giri sadölö, mae unu göfa. Ba hö'ö sageu geho sebua sofayo bulu. Larugi ma malaguwa tanö. Iwa'ö Amada Lalu, Ga ha tabase'ö! Mölö, Andra ha'a khögu nahia sinuturua fatönua, aöndröma gaegu. Me larugi gaö ya igiligö. Ya sandrohu awölö ira manumbase.
Ba hö'ö Amada Lalu ilau molau hoho:
Ahilu wa'awai niha,
La'ua wa'ono zalaŵa,
Tola tataögö, tataha,
Khöda zi mendrua fasiŵa,
Ta'owi danö salöna,
Ta'owi danö sanaerea,
Tatanö gowi, mobaya,
Tatanö nohi, ya mowua,
Tatanö gae, öda ni'a,
Tatanö wakhe si ehoa,
Gaö ya manebu zimatua,
Ba mbörö geu damoriwua,
Gaö ya mananö galawea,
Abe'egö sawai niha,
Da möi da sökhi faedosa,
Barö lania sawenaita,
Andra khöda FAHALATA.
Awania lahuta geu sondraha, la'owi nahia, lahuta mbulu dugala, bulu gae ndru'u, la'anöu'ö löhöra gasa-gasa faböi akhömö ira na abasö teu. Lahuta lewuö sasolo asoa, ba lahuta mawö forö-foröra. Samuza me löna khöra alitö, lahalö golalu sonösi mato sambua si'u, lafolubo ma'efu, lahalö geu ya mae bölökha lito alulu'a, lahalö leledua sambua, itaru'ö geu ba nikhao, leledua ilagö'ö mbalö geu, ihöndrögö. Darua zondröli sinali, lAbe'e rambu sawu sonösi, lafasui. Mosimbo, so nalitö.
Ba hö'ö itaru'ö mbanua, fohilia, Amada Lalu. Andra zitobali fariwua niha, na'ötö sato, mo'ama Namada Lalu sihönö, mo'ama Namada Lalu siliwua sato. Ga fabali ira me ato. So zi möi lazuzu laŵa, ba so ira zanötö idanö Sa'ua, ya'ira banua si te'oli tou andra: 1) Hilifaedo / Hilifahasaradödö, 2) Hilifalagö, 3) Hili'amuruta / Hilnamöza'ua, 4) Hilimondregeraya, 5) Hilifarono.
Ya'ira andra i'otarai me föna sambua orurusa Nono Lalu, fanibo sembu. Me so matö agama Luteran Protestan, ba abe'e Harakana, Soriwatanö Balandra, Hulandro komböni, löna e orurusa Nono Lalu. Ndröfi 1907 fasuwö ba Mbawöganöwö, ndröfi 1908 tumataro Duhada Rabenek ba Do'ene'asi Hilisatarö. I'otarai föna ba mo'ama Nono Lalu, toföfö hele ondria ndramatua, ba tonia hele ondria ndra'alawe.
Famataro fobanuasa:
- Si'ulu zi tobali solohe bule, razo mbanua
- Si'ila si 12 sanuhe
- Si'ila si 30 sanasi limi
- Siŵara-ŵara, banua sato.