Wb/nia/Teteholi Ana'a/Amada Mölö
5.1. Fofanö Namada Mölö
Me ma awali halöwönia khöndra akhinia, mofanö ia. I'otahösi gaekhula luo, itueli tou ba Za'ua, izuzu laŵa hili irugi Zohösi. Mofanö ira, la'ötö nulu mbombo Wino. Irugi giri sambua mae sofulo-fulo, ma monanano tanö, mae solaguwa, mobatu-batu. Me larugi hö'ö lawöwöi löhöra gasa-gasa. So khönia zai'ötö sadawi, ma ifasana, itawi ba ndraha geu. Aetu taŵi-taŵinia, andre ibe'e töi giri hö'ö "taŵi".
Mondröfi ira gaö, ya mendrua fakhe. Amada Mölö, i'era-era ba ifakhölö ia wamaigi gawa danö. Ifaigi raya löu naihania senahöi, molo'ö fatönua tandra me böröta. Aöndrö dödönia wofanö. Itueli tou nidanö, luaha mbombo Wino, irugi tou, so sambua namö fadölö. Ibe'e töi andra ha'a Namö Ziholia. Ba hö'ö la'o'erei Zimbotö. Na mana mbawi zimbotö föna, gaö ladoro sageu mbalö mbawi zimbotö föna, gaö ladoro sageu mbalö mbawi sebua nifobara'a, ma lasewe bulu mio safusi gaö i'o'erei ere.
I'ele tou irugi zobawagöli si so fahandroma, ihalö khönia idanö ba dohawa, sambua nono mbatu, izibo'ö tou ba namö. Ihelegö idanö ba dohawa, ihögö'ö, Sumali ndra'ugö, fariwu gorurusa, sali-sali Helaowo ba Zifalagö Bärönadu, ba mböröta. Ihalö sui idanö ba dohawa, ihelegö, ihögö'ö, Gomo ndra'ugö, simane Gomo ba Zifalagö Börönadu. Sifaiwa ira, sambua nama, sambua nina, Gomo ba Zifalagö Börönadu, nahia dundrafö orurusa Gomo Sumali andra. Itueli tou Gomo ya mato 400 naröfa gotalua, So zanendro tanö, ba hö'ö itanö ndraha wösi si sara, si mae fösi ba mböröta ba Zifalagö Gomo. Ma la'oböi matö me so agama ndröfi si 1910.
Irugi tou ba wahuruta nidanö si dua rozi, ihelegö idanö ihögö'ö, Laowo, Sokaowo.
I'ötö luaha Gomo tou, ikaberai, isia zanendro tanö, irugi zo'alo'oa, si tola anumbasela. Fakuku manu khönia silataona me dölu fasai- sai. Tandra khönia, ga nahia sinuturua fatönua, awalia faöndrua Luluö zi ma so. Gaö itönöni aondröma gaenia moroi gane ba Gomo Sifalagö. Niha föna la'ila na möna ma na kala ba wasuwöta.
Luluö sondrorogö khö zimaso:
- Sihorafia
- Siböndra'ia
- So'afialani (So'afia möna)
- Mokaelömi
Ba hö'ö latabaisi, lahuta geu sondraha, ehomo. Lahuta gasönia, lahuta mbulu gae ndru'u, bulu dugala lawöwöi löhöra gasa-gasa. Gaö mörö ira, gaö larino göra. Gaö ilau hoho Amada Mölö, Famölö.
5.2. Hoho Namada Mölö
La'ua wa ono zalaŵa,
Tönuda e wa awai niha,
Tönu fa ono zi tola,
Aya zi tola manaha,
Aya zamu'i nandrösania,
Ayau ta'ohi zalöna,
Ya mae ni'öndru awalia,
Tatanö gowi, ya mobaya,
Ya mae telau, mane bowoa,
Tatanö gaeda, ya mowua,
Zi döfa dandria wa'ebua,
Tatanö nohi ya mowua,
Fa'otu zi sageu töla,
Fa tölu nafulu zi sanamohia,
Ohida ya farici mbua,
Solaza danö zatorua,
Ya mae ni'öndru lakhömia,
Ya mae ni'öndru wolöföa,
Aöndröma niha si möi ga,
Ya öndrö dödö zoroi raya.
Böli alele-alele, da sumai mböhö matua na tosekhe!
Böli alele-alele, da sumai mböhö matua na tatete!
Böli alele-alele, ta'ohi tou ba zanaere!
Böli alele-alele, nihuta mbagi saeru e!
Böli alele-alele, böi taböhöli ha mate!
Böli alele-alele, dou'ögö sawölö ahe!
Andre me moluo ba, zifasui naihara, latabaisi, la'owi. Ya sagaŵa mobenua. Ba hö'ö latanö zinanöra: gowi, gae, ohi, sagu, fino, tawuo, fakhe, ba sinanö tanö bö'ö soguna khöra. Me ma irugi 7 fakhe wa'ara, balazora so khö Namada Mölö nafulu na'eu mbawi sebua, ya ba naotu wa'oya manunia, faero börö ladari gadulo wa'elo samaukhu.
5.3. Famasindro fohilia
Ba nahia hö'ö ifasindro Amada Mölö sambua mbanua Hiliwamödadanö, ba wananö fakhe, sofulo-fulo, ba sambua wusö newali si öfa talina. Gaö fabali mbanuara ya'ia hö'ö:
- Onohondrö
- Uluhösi
- Hilinawalö
- Hili'alaŵa
- Hilidadaluo
- Hulo Betua (Kepulauan Batu)
Böröta mbanua Hilinawalö
Si'oföna orudu ira ba Nonohondrö, Ulu Hösi, awena möi ira ba Mbu'ulölö. Abu'a ira, möi ba Mbawölani. Tewu'a zui möi ba Hilizumali, tewu'a sui möi ba Mbawöluo, tewu'a Baulu'idanö. Afuriatania la'agö ba mbanua Hilinawalö si so mana. Töi mbanuara sindruhu ya'ia hö'ö Bawöfarono ma Batu Salaŵa. Ba ginötö wanosawuyu (penjajahan) omasi ira labini'ö döi asli khöra. Andrö mbörö hö'ö latötöi Hilinawalö. Me abu'a Hili'alaŵa, orudu ia ba Hili'amuruta, ya'ia Hilinamöza'ua mana. Me abu'a Hilidadaluo, orudu ia ba Mbawömataluo.
Aboto moroi ba Nonohondrö, ya'ia Zi'ulu Me'abö1ö/Fatimböwö, Sama'anö, si tobali Salaŵa ba mbanua Hilimbatu, fetahö Luahawara ma Telukdalam. Fefu nono Duada Mölö simatua, la'o'ö goroisa namara khöra ba wama'anö dane-dane wanaru banuania zamösana. Möi ira, lahalö nidanö Gomo faoma tambu Gomo Sifalagö Börönadu, sambua batu, tandra wa gaö moroi mbörötara. Andre nifotöi foriwua ma oroisa zatua ma tamane fetua, fa'atua-tua niha föna.
Ba wamasindro fohilia, banua, so nifakhoi ndra ama meföna:
- 12 na'eu mbawi (famalo'o, fogai mbawa zuha)
- 12 na'eu mbawi (fondrölö tali giri newali)
- 12 na'eu mbawi (fondrölö tali nahia nomo)
- 12 na'eu mbawi (famazökhi bawa göli raya)
- 12 na'eu mbawi (famazökhi bawa göli löu)
- 12 na'eu mbawi (fano'o wananö wakhe)
- 12 na'eu mbawi (fano'o fusö newali)
- 12 na'eu mbawi (famasindro lawölö)
- 12 na'eu mbawi (famaluaya na ma awali)