Jump to content

Wb/nia/Fofo Morige'e

From Wikimedia Incubator
< Wb | nia
Wb > nia > Fofo Morige'e

Ba zi sambua nahia ba gatua sebolo meföna nifotöi Daso, so wofo sotöi Morige'e. Morige'e andre ya';ia mbalugu salaŵa sebua ba gotalua wofo tanöbö'ö. Labe'e töinia wa'abalugu "Tuha Morige'e". Tuha Morige'e andre sökhi sibai wamatöönia andrö la'omasi'ö sibai ia ono wobanuasa ma ono wobarahao, sowua-wua tödö ira ba we'aso barö wamatörö sisökhi ba gatua sebolo meföna nifotöi Daso.

Ba zi samuza luo samuza ma'ökhö alua wa'ata'u ba fanizi-nizi dödö ba gotalua nono wobanuasa khö ndra fofo morige'e, ya'ia da'ö me tohare niha simöi mofua wangalui ba mondra'u fofo ba gatua. No i ohe khönia gitö niha andrö, no ifalemba yaŵa ba ndraha ma tuturu geu ba zasese manuge wofo ba zinga gelea nidanö ba gemondia wofo na inötö mbaŵa lökhö. Alau bagitö mbalugu Tuha Morige'e, simanö göi wa'oya wofo onombanua Mori Ge'e salau ba gitö andrö ni be'e niha. A'oi mo'ira-ira ira fa'ala-alai, me tebai la'efasi gahera no fakitö. He wa'ae la oigö wa'abölöra sifao famangafo gafira ba wangefasi ya'ira, ba tenga fa'aefa zaluai, ba hiza'i itugu monönö fakitö göi gafira. Itugu monönö wa oyara wofo sifakitö. Itugu anigo dögi dalinga zamondrongo fo'ira-irara, andrö ahakhö sibai dödö mbalugu Tuha Morige'e ndraono mbanuania hewa'ae fao ia ba wa'afalemba ba gitö. Ifakoli wangera-ngerania mbalugu Tuha Morige'e hawisa wangefasi ya'ira ba gitö andrö wa';oya ira ono mbanuania sifakitö ba gitö wofo nomege. Ibe'e zöndrania ba wamo'aka ya'ira fa böi te'ala, imane: " Böi abu döömi ya'ami ira talifusögu banuagu si no falemba ba gitö mifaigi göi no fao ndra'o falemba tebai ufagilo gahegu, böi tema mifangoe-ngoe ami ba wehombo, tenga itugu aefa, ba hiza'i tola itugu fakabi khömi gitö." Ifakhölö ia Balugu Tuha Morige'e, i'ila wa ato ndraono mbanuania zifalemba, ahakhö dödönia wamaigi me mo'ira-ira ira wa'afökhö gahera si no ikabi gitö. Imane khöra: " Ya'ami ira talifusögu, enaö aboto ba dödömi wa niha andrö solau gitö, omasi ia ihalö ita na auri lö simate ita, mo'ohitö dödö niha ba wanguri ya'ita bakha ba gandra si tebai tabokai ba omasi ia ifamawa iya ba zogale fofo.

Andrö börö da'ö, böi so zi'ira-ira sege-ege sa'e, da ta'alui lalada enaö lö alua ihalö ita, da tatema ta'osimate ita, na ta'ila dania tohare niha andrö moroi ba zaröu, ba tafangolea mbagida fefu hulö zi no mate si lö hanu-hanu. Enaö aboto ba dödömi wa niha andrö lö omasi ia ihalö wofo si no mate. Andrö dania na no i'ila wa no mate ita fefu, ba hasambalö wa iheta ita bagitönia lö ihalö khönia, ba itibo'ö ita. Ba nano ahori i'efasi itibo'ö ita fefu ba ta'osamuzaigö wehombo ba woloi miyaŵa ba hogu geu."

Latema linia ira ono mbanuania "Lau balugu, mago'ö niŵa'ömö", andrö me la'ila tohare moroi ba zaröu niha sokhö gitö, ha samuza fefu ira la'osimate, no lafanaere mbagi lö lafahasu ira hulö zi no mate. Me irugi niha andrö ba zinga duturu geu si no ibe'e gitö, hiza wa'oya wofo si no fakitö, ba ba zitambai da'ö afatö sibai dödönia meno ahori mate wofo sifalemba ba gitö andrö, ifandrai wangeheta fofo andrö ba gitö khönia, ba itibo'ö ifafazaumba misa ba ndru'u. Lö ara aefa da'ö me no ahori fefu itibo'ö ba ndru'u, ba so sambuatö zi lö itibo'ö he wa'ae i'ila nomate ba hiza omasi sibai ia wamaigi me wa'asökhi la'a-la'a mbu wofo sisambua da'ö, ya'ia da'ö mbalugu Tuha Morige'e. Ba zilö itötöna ahele gahe niaha andrö ba mömö dete gara ba alau ia moambau tou ba mbawa gelea, ba he wa'ae alau ia ba lö aefa ba dangania wofo sisambua no mege. Ba wamondrongo so ambau tokea wofo soya andrö tema lafaendrongagö wohombo fefu lasaŵa hogugeu. Wa'a tobali dödö niha nomege, samaigi wofo si no aösö itibo'ö fefu me iwalinga no ahori mate, awena tumbu ba dödönia waniasa, tebai sa'e igohi, no ahori moloi fefu ba hogu geu.

Hiza mbalugu Morige'e löfakhamö moloi ia ba danga niha solau girö. moroi ba zaröu mo'ao ndraono mbanuania "He amagu balugu hawisa ndra'ugö?"

Itema lira imane: "Böi mibusi dödömi, da usalahini ami lö mate ndra'o ba wa'olofo". ba lö ara aefa da'ö niha solau gitö andrö ibe bakha ba gandra khöda Mbalugu Morige'[e, ba kha bagandrania da'ö labe'e naha gönia safönu fakhe ba naha gönia idanö, lö foambötania ba gö. Lö fa'abu dödö Mbalugu Morige'e, hadia halöwönia ha fanunö-nunö manö, sökhi sibai linia na fakore na manunö ia. A'oi dadöni dödö nhiha sangila la'a-la'a mbunia wa'asökhi ya membua mano wa'asökhi linia. Lö ara no tehöngö teturia wofo Morige'e andrö khö namada Ama Gitö. Samuza ma'ökhö terongo khö Mbalugu Tuhenöri Ombölatalangi fa so wofo sisökhi zikhala ba sonekhe wanunö khö nama Gitö ba mbanua andrö. Omasi ia i'öli ba ifaeri ba gandra ana'a ba nomo sebua khönia, andrö ifatenge dubala ba wowöli. Ifa'ohe'ö mböli sambua balaki ba sara ziŵalu ba sambua zese.

Fao dödö nama Gitö ba wa'ebua mböli nibe'e duhenörui, alua ifamawa Tuha Morige'e. La'ohe ba nomo Duhenöri ba labe'e ia bakha bagandra ana'a. Hiza göi no tohöna bakha gö sami-ami ba simanö göi nidanö sohahau, a'ai so bakha ba gandra andrö. Omuso dödö Tuha Morige'e, ba ilau manunö-nunö. Omuso sibai dödö Tuhenöri wamaigi Thuha morige'e andrö. He wa'ae simanö wa'auri Balugu Morige'e ba gandra-kandra ana'a, ba lö sa'atö khönia fa'ahono dödö. Ero inötö ba itörö tödönia ndraono mbanuania, omasi sibai ia mangawuli ba mbanuania.

Andrö ba zisamuza inötö mangera-ngera mbalugu Morige'e wangalui lala ena'ö tola aefa möi ia baulu moroi ba gandra. Me no isöndra lala ma aka-akania, ya'ia da'ö sito'ölönia ero sahulöwongi ba ilau manunö na no maoso Balugu Tuhenö, ba hiza'i ba zahulö da'ö tema i'osimate ia balugu Morige'e no ifalea ia tou ba doyo gandra lö ifaliŵa-liŵa awai si no mate. Me inötö maoso Mbalugu Tuhenöri, ba manofusibai dödönia me lö terongö li sisökhi ma fanunö mbalugu Morige'e. Möi ihatö'ö ia wamaigi ba gandra khönia wofo omasiö dödönia, wa'atokeania, "alai le...no mate khögu wofo, hu hu huuu..." me'e Duhenöri i'e'esi wa'amate wofo omasiönia. Börö me omasiönia andrö ikaoni ndra dubalania ba wogo'o wofo Morige'e andrö lahaohö hasinia moroi ba zole mbanio sebua siteboka mbawa, labe'e gafasi dane-nadenia ba labe'e mbowo mbunga sisökhi zekhe-sekhenia, ba lafahea ba lewatö, sifao fange'esi. Ba ba dalu lala ifaoso ia Balugu Morige'e, ilau humombo molai'ia ba gatua. Lö akhamö la'ila ira dubala me moloi wofo morige'e. awena la'ila wa lö ya'ia bakha ba hasinia me ladada sitou ba dögi si no lakhao, lö hede-hedera la ko'o manö hasi zole si no lafobunga-bunga, ba lö lafatunö khö Duhenöri hadia zalua andrö börö wa'ata'ura. Lö famaedo wa'omuso dödö nono mbanua morige'e me no mangawuli zanuhe khöra Balugu Morige'e. Owulo ira ba narö gosali, la'owasaini me no auri no mangawuli balugura.

Tuho sinangea muhalö duma-duma ba manö-manö da’e:

1. Ba we'amöi sanuhe ma ba wa'atobali Salaŵa, ilulu wa'aurinia ba wobelegö onombanuania.

2. Moguna mufalua salöfö falimoa ba ginötö moguna, he wa'ae famaigida hulö zolau faya.

Nifa'anö: Edison Zega A.Lewi

Nitöngöni

[edit | edit source]

Omuso dödögu na öfazaewe nidunö-dunö andre ba media sosial ma Internet. Hiza i be'e fao gumbu heza tehalö ia. Be ba gahe zura: Moroi ba Wikibuku Nias. Nifa'anö Edison Zega (A. Lewi). Aila ita ba niha na lö öbe'e gumbunia, me öhalö töiu zi tenga töiu.

Fabaliŵa lala

[edit | edit source]

Template:Bale zato