Wp/tyv/Хөөмей
From Wikimedia Incubator
Делегейниң эң улуг күчүтен, чараш, арыг, байлак хемнерниң бирээзи – алдарлыг Енисейниң – Улуг Хемниң шурап баткан ораны, делегейде чок дээн делгем чаагай Азия диптиң географтыг төвү, чүрээ, буурул баштыг Саян сыннары хаажылаан Тыва чурту бойдустуң эң ховар чурумалы, тураскаалы болуп турары дег, тываларны өске чоннардан ылгап, алдаржыдып, киискидип турар онзагай демдектер эвээш эвес.
Тыва чон уран чүүлге, аас чогаалынга талант талазы-биле ховар дээн улустарның бирээзи дээрзиниң балаттынмас, кажан-даа чажыртынмас, маргыш чок бадыткалы болза, дамырактарның болгаш янзы-бүрү куштарның, аң-менниң, мал-маганның үнү холушкан, Азияга, Европага, Америкага чаңгыланган, чүгле боттарывыстың эвес, харын өске-даа нация улустарның дыңнааш, магадап ханмазы – сыгыт-хљљмей ол.
Ол дыңнакчыларны ховар дээн онзагай үн тургузуу-биле тааладып турар чоннуң хөгжүм уран чүүлүнүң тывынгыр хевири болбушаан, бо хүнге чедир хөй талалыг шинчилээшкиннерни негеп турар чугула болгаш нарын болуушкун болуп арткан.
Ол уран чүүл хөй эвес санныг улустарда бар, ылаңгыя тываларның ортузунда эң-не долузу-биле илерээн. Тыва ырларның хөй янзы болгаш байлак хевирлери, анаа ыры-биле сырый тудушкаа өске улустарның хөөмей ырлаар ырларындан ылгалдыг болуп, хөй-хөй хөгжүм шинчилекчилериниң, а ол ышкаш улустуң аас чогаалының чергелешкек болгаш тудуш харылзашкан өске-даа талаларында илереп, тускай эртемниглерниң кичээнгейиниң төвүнде туруп турар.
Тыва хөгжүм аас чогаалының шинчилээшкининиң амгы байдалында болгаш алыс сорулгазыңда кончуг чугула апарган ындыг айтырыгларга бо чүүлдү тураскааткан чүве, ол айтырыгларны шиитпирлээри тыва хљљмейниң бо хүннерде шинчилээшкининге онза чидии-биле негеттинип келген.
Бистиң бодалывыс-биле алырга, бирги чергелиг болуп турар чамдык ниити-теориялыг айтырыгларны чоруур үезинде көдүрери онза чугула. Чыгдынган материалдарга, тываларның ырлары шинчилээн литератураның допчулалынга даянып алгаш, бо чүүлге хөөмейниң тывылган төөгүзүнүң, ооң терминнериң дугайында бодалдарны илередир, а ол ышкаш, хљљмейниң бир чугула кезии болур сљс-шњлњк тургузуунуң айтырыгларын сайгарар, күүселдениң хевирлериниң дугайыңда баштайгы сайгарылганы кылыр дээн мындыг чүве.
Тыва културада өске-даа онзагай чүүлдер-биле бир дөмей, чаңгыс кижиниң ийи үн-биле ырлаарының бо хевири тыптырда, тыва улустуң сагыш-сеткил културазын чүс-чүс чылдарның дургузунда узук-соксаал чокка байыдып келген чүүл-бүрү элементилерден каттыжып тывылган.
