Wp/tyv/Тыва дыл

From Wikimedia Incubator

[edit] Диалектилер болгаш литературлуг дыл

Шаанда, литературлуг дылдың тургустунарының мурнунда бүгү тыва чоннуң шуптузунга билдингир чаңгыс аай дыл турган-даа болза, чер-черниң улузунуң чугаазында ылгалдыг чүүлдер - диалектилерниң ылгалдары черле элээн күштүг турган. Чижээ, чамдык черлерде хереглеп турар бир кезек сөстерниң уткаларын өске черлерден келген кижилер билбейн баар тургулаан.

Диалектилерниң ылгалдары, хирезин бодаарга, элээн хөй чылдагааннар-биле тайылбырлаттынар. Оларның кол-колу мындыг. Тыва улустуң этниктиг составында аңгы-аңгы төрел-аймактар кирген (чижээлээрге, Тожунуң чурттакчыларының составында кет болгаш самодий элементилер, мурнуу-чөөн районнарның чонунуң составында моол элементилер киргилээн). Тыва дыл өске дылдар-биле (ылаңгыя моол болгаш алтай дылдар-биле) холбаалыг турган. Ол ышкаш чер аразы ырак болгаш үзүктелчек болганының хараазы-биле чер-черниң чурттакчыларының аразында харылзаазы кошкак турганы, чуртту аңгы-аңгы феодалдыг администратсия бөлүктерге чарганы болгаш өске-даа чамдык чылдагааннар диалектилерниң тыптырынга дөгүм болган.

ХХ вектиң эгезинде тыва дылга ийи чугаа аяны турган: тайга чугаазы азы тожу чугаа (Бии-Хем бажының болгаш Тере-Хөлдүң чамдык черлериниң чурттакчыларының база тофаларның - карагастарның чугаазы), хову чугаазы (Тываның өске черлериниң чонунуң болгаш Моолда тываларның чугаазы). Ол ийи чугаа аяны тус-тузунда иштики бөлүктерлиг турганы чигзиниг чок.

Тывага национал-хосталгалыг револютсия тиилээн соонда, чаа политиктиг, социал-экономиктиг байдалдар тургустунган, амыдырал хайныышкынныг болгаш шапкын хөгжүлделиг болу берген. Ооң-биле кады национал бижикти тургускан соонда, литературлуг дылдың тыптып эгелээни болгаш быжыкканы диалектилерге болган öскерлиишкиннерниң бир эң-не чугула чылдагааны болур.

Литературлуг дылдың салдары күштелгени-биле чергелештир диалектилерниң аразында ылгалдары дыка кошкаан болгаш литературлуг дыл амгы үеде бүгү талазы-биле кол хереглеттинип турар дыл апарган. Литературлуг чугааны бүгү-ле аялгаларның төлээлери колдуунда шинггээдип алган. Кандыг-бир диалектиниң эдилекчизи, чижээлээрге, Кызыл хоорайга келгенде, бодунуң диалектизинге эвес, литературлуг дылга чугаалаарын кызар. Диалектилерниң эдилекчилери боттарының черинге диалектизиниң онзагай чүүлдерин барымдаалап чугаалаар-даа болза, ооң онзагай чүүлдериниң - сөстерниң азы грамматиктиг хевирлерниң - орнунга литературлуг дылда кандыг сөстерни азы грамматиктиг хевирлерни ажыглап турарын нургулайында билир апарган.

Диалектилерниң ылгалдары кырганнарның чугаазындан тода көстүп турар, а аныяктар болгаш школачы уругларның чугаазында диалектизмнер, ниитизи-биле алырга, эвээш азы ховар таваржыр. Кандыг-бир диалектиниң эдилекчизи школага, институтка өөренип тургаш азы Кызылга чок болза өске-даа төп районга ажылдап чорааш, бодунуң диалектизиниң онзагай чүүлдерин хереглевестеп, литературлуг дылче шилчий бээрин дыка хөй фактылар бадыткап турар.

Үжен чылдарның эгезинде солуннарга, номнарга ол-бо диалектилерниң онзагай чүүлдери элбээ-биле ажыглаттынып турган. Чижээлээрге:

Бир кезек ыыттавайын олургаш, мени салып ыдар орта, тура халааш, баажын тыва даш биле хавыткаш, караңгыда четтирбейин чиде маңнай бердим. (‘Самбукайның чугаазы’, ‘Тываның шыны’ № 43, 1930 ч. декабр 17 х.). Ынчаарга амгы үеде солуннардан диалект сөстерин тывары берге, а чечен чогаалдарда диалектилерни маадырларның чугаазын стильчидеринге ажыглап турар.

Бай-Тайганың чурттакчыларының чугаазында бир онзагай чүүл - даар наклонениениң хевири болур, чижээлээрге: барзымизе, барзымзе, барзыңизе, барзыңзе. Аныяктарның чугаазында ол онзагай хевир ам барык-ла дыңналбайн турар. Ол-ла черге шаанда ийи деп сөстү ижи кылдыр адаар турган. Ам чүгле улгады берген улус-ла ижи дээр боордан башка, чон ниитизи-биле ийи кылдыр адаар апарган.

Литературлуг дылдың лексиказы чон ортузунга нептерээш, диалект сөстериниң чамдыызын ажыглалдан кызып үндүрүп турар. Ооң чижээ кылдыр Тываның барыын болгаш соңгу кезээнге ажыглап турган кармак деп сөстү ап болур. Ук сөс ам үндүр кыстырган болгаш ооң орнунга төп диалектиниң сыырткыыш деп сөзү литературлуг норма апарган. Мурнуу-чөөн диалектиге, азы аялгага, ажыглап турган кулур деп сөстү ам далган деп сөс солуй берген.

Үстүнде киирген чижектерден алгаш көөрге диалектилерниң ужур-дузазы чоорту кызырлып, оларның онзагай чүүлдери кошкап азы чидип бар чыдар, литературлуг дыл биле диалектилер (азы аялгалар) чоокшулажып орар.

Амгы үеде тыва дылдың диалектилериниң системазы, оларның онзагай чүүлдери элээн тодараан. Ынчалза-даа чогум кандыг диалектилер барыл дээр дугайында бодалдар ам-даа чаңгыс аай эвес.

Н. А. Баскаков тыва дылдың диалектилериниң системазы дараазында диалектилерден тургустунган деп айтып турар: төп диалект, барыын диалект, соңгу-чөөн диалект, мурнуу-чөөн диалект база каа-хем аялгазы.

Бис бодаарывыска, амгы үеде тыва дылда дөрт диалект, азы дөрт аялга бар деп санап болур: төп диалект, барыын диалект, соңгу-чөөн диалект, мурнуу-чөөн диалект.

Төп диалект (азы аялга) Өвүр, Шеми, Чыргакы, Чадаана, Сүт-Хөл, Чаа-Хөл, Улуг-Хем уну, Өөк, Туран - бо мынчаар нептерээн. Ооң фонетиказы, лексиказы, грамматиказы литературлуг дылдан барык-ла ылгалбас.

Барыын диалект (азы аялга) Хемчиктиң Үстүү агымы, Мөңгүн-Тайга, Кара-Хөл - мынчаар нептерээн.

Соңгу-чөөн диалект (азы аялга) Бии-Хем бажында (Тожуда) болгаш Тере-Хөлдүң чамдык черлеринде нептерээн.

Мурнуу-чөөн диалект (азы аялга) Межегей, Чагытай, Шуурмак, Эрзин болгаш Тес-Хем бассейннери, Тере-Хöл, Каа-Хемниң чамдык черлери ынчаар нептерээн.

Ук диалектилерниң онзагай чүүлдерин шуптузун мындыг кыска очеркке көргүзери берге. Ынчалза-даа диалектилерниң ылгалдарын дараазында чижектер-биле көргүзүп болур:

1) үн талазы-биле:

ийи (төп болгаш мурнуу-чөөн диалектиде); ижи (барыын диалектиде); ики (Тере-Хөлде).

темдек (соңгу-чөөн болгаш мурнуу-чөөн диалектиде); демдек (төп болгаш барыын диалектиде).

ат (Тере-Хөлде); аът (өске черлерде).

огаан (барыын диалектиде); ногаан (өске диалектилерде).

2) лексика талазы-биле: Чижээлээрге: соңгу-чөөн диалектиде: үскүн (баг), ээш (кыс адыг), донай (адыг оглу), кызыл адак (балык ады), сүмек (кузумуур); барыын диалектиде: тас инек (инек), ымый (адыг), солангы (ас), соозар (күзен) болгаш оон-даа ыңай.

3) грамматиктиг хевирлер талазы-биле:

оон (төп, барыын диалектиде); онуун (мурнуу-чөөн, соңгу-чөөн диалектиде);

хемгиди (соңгу-чөөн диалектиде); хемче, хемдиве (өске диалектилерде);

барзымзе (барыын диалектиде); барзымза (төп, мурнуу-чөөн диалектиде); барзам (соңгу-чөөн диалектиде).

4) онзагай бүдүштүг домактар:

мөрен баарың бе? (мурнуу-чөөн диалектиде);

мөрен баар сен бе? (өске диалектилерде).

Красноярск крайның мурнуу кызыгаарында - Ус хем унунда болгаш Кашпалда тывалар төп диалектиде чугаалажып турар.

Амгы үеде тыва дылдың диалектилериң системазының ниити схемазы ындыг-дыр. Чоннуң чаңгыс аай, бүгү-ниитиге билдингер дылының хүлээлгезин күүседип турган төп диалект, ооң фонетиказы, лексиказы, грамматиказы, сөс чогаадыр аргалары, янзы-бүрү стильдери литературлуг тыва дылдың үндезини болган. Төп диалектиге үндезиленип тывылган-даа болза, литературлуг дыл төп диалектиден ылгалдыг, сайзыраңгай болгаш байлак литературлуг национал дыл кылдыр хөгжүп келгенин үстүнде демдеглээн бис.

Литературлуг дылдың, эң ылаңгыя ооң сөс байлааның хөгжүлдезинге өске-даа диалектилер чугула ужур-дузалыг бооп келген. Олардан литературлуг дылче хөй-хөй сөстер болгаш тускай илередиг аяннары кирген. Диалектилерден үлегерлеп алыр чорук ийи арга-биле боттанып турар: бирээде, анаа диалект чугаадан шуут үлегерлеп алыр, ийиде, чечен чогаалдар дамчыштыр шиңгээдип алыр. Диалектилерден үлегерлеп алган сөстерниң чижектери: чары, мынды, акайым, ене, мöнеделе (тарбаган оглу), бии-сарыг (ыраажы куш), чылбаанчы (ыраажы куш), козага (чуңма оглу), ыттан эрттирер (карак чаар) болгаш өске-даа.