Wp/tyv/Диалектилер болгаш литературлуг дыл
From Wikimedia Incubator
Шаанда, литературлуг дылдың тургустунарының мурнунда бүгү тыва чоннуң шуптузунга билдингир чаңгыс аай дыл турган-даа болза, чер-черниң улузунуң чугаазында ылгалдыг чүүлдер - диалектилерниң ылгалдары черле элээн күштүг турган. Чижээ, чамдык черлерде хереглеп турар бир кезек сөстерниң уткаларын өске черлерден келген кижилер билбейн баар тургулаан.
Диалектилерниң ылгалдары, хирезин бодаарга, элээн хөй чылдагааннар-биле тайылбырлаттынар. Оларның кол-колу мындыг. Тыва улустуң этниктиг составында аңгы-аңгы төрел-аймактар кирген (чижээлээрге, Тожунуң чурттакчыларының составында кет болгаш самодий элементилер, мурнуу-чөөн районнарның чонунуң составында моол элементилер киргилээн). Тыва дыл өске дылдар-биле (ылаңгыя моол болгаш алтай дылдар-биле) холбаалыг турган. Ол ышкаш чер аразы ырак болгаш үзүктелчек болганының хараазы-биле чер-черниң чурттакчыларының аразында харылзаазы кошкак турганы, чуртту аңгы-аңгы феодалдыг администратсия бөлүктерге чарганы болгаш өске-даа чамдык чылдагааннар диалектилерниң тыптырынга дөгүм болган.
ХХ вектиң эгезинде тыва дылга ийи чугаа аяны турган: тайга чугаазы азы тожу чугаа (Бии-Хем бажының болгаш Тере-Хөлдүң чамдык черлериниң чурттакчыларының база тофаларның - карагастарның чугаазы), хову чугаазы (Тываның өске черлериниң чонунуң болгаш Моолда тываларның чугаазы). Ол ийи чугаа аяны тус-тузунда иштики бөлүктерлиг турганы чигзиниг чок.
Тывага национал-хосталгалыг револютсия тиилээн соонда, чаа политиктиг, социал-экономиктиг байдалдар тургустунган, амыдырал хайныышкынныг болгаш шапкын хөгжүлделиг болу берген. Ооң-биле кады национал бижикти тургускан соонда, литературлуг дылдың тыптып эгелээни болгаш быжыкканы диалектилерге болган öскерлиишкиннерниң бир эң-не чугула чылдагааны болур.
Литературлуг дылдың салдары күштелгени-биле чергелештир диалектилерниң аразында ылгалдары дыка кошкаан болгаш литературлуг дыл амгы үеде бүгү талазы-биле кол хереглеттинип турар дыл апарган. Литературлуг чугааны бүгү-ле аялгаларның төлээлери колдуунда шинггээдип алган. Кандыг-бир диалектиниң эдилекчизи, чижээлээрге, Кызыл хоорайга келгенде, бодунуң диалектизинге эвес, литературлуг дылга чугаалаарын кызар. Диалектилерниң эдилекчилери боттарының черинге диалектизиниң онзагай чүүлдерин барымдаалап чугаалаар-даа болза, ооң онзагай чүүлдериниң - сөстерниң азы грамматиктиг хевирлерниң - орнунга литературлуг дылда кандыг сөстерни азы грамматиктиг хевирлерни ажыглап турарын нургулайында билир апарган.
Диалектилерниң ылгалдары кырганнарның чугаазындан тода көстүп турар, а аныяктар болгаш школачы уругларның чугаазында диалектизмнер, ниитизи-биле алырга, эвээш азы ховар таваржыр. Кандыг-бир диалектиниң эдилекчизи школага, институтка өөренип тургаш азы Кызылга чок болза өске-даа төп районга ажылдап чорааш, бодунуң диалектизиниң онзагай чүүлдерин хереглевестеп, литературлуг дылче шилчий бээрин дыка хөй фактылар бадыткап турар.
Үжен чылдарның эгезинде солуннарга, номнарга ол-бо диалектилерниң онзагай чүүлдери элбээ-биле ажыглаттынып турган. Чижээлээрге:
