Wp/pfl/Pälzisch

From Wikimedia Incubator

< Wp | pfl
Jump to: navigation, search
Pälzisch
Gschwetzt in: Palz, Kurpalz, Hesse, Elsaß, Saarland
Sprecherzahle: 1'000'000 (geschädzt)
Schtammbääm: Indoeiropäisch
  • Germanisch
    • Wescht-Germanisch
      • Deitsch
        • Westmiddeldeitsch
          • Rhoifränkisch
            • Pälzisch
Codes
ISO 639-1
ISO 639-2(B) gem
SIL pfl

Pälzisch (uff Daitsch Pfälzisch) is die Schprooch, wu in de Palz geredd werd. Es (Vorder)Pälzische unnerscheid sich nur minimal vum Pennsilfaanische.

Contents

[edit] Oideelung

Des Pälzische läßd sisch in zwee Dialektgrubbe oideele: es Wesdpälzische un es Vorderpälzische. Dazwische gibt s kää schaafi Grenz, es geht im Pälzerwald allmählisch inenanner iwwer. Es Siedpälzische un es reschts vum Rhoi gschbrochene Kurpälzische ka ma als Variande vum Vorderpälzische aasehe.

[edit] Schbroochgebiet

Weil zu verschiedene benachbarde Regione e Dialektkontinuum beschdeht, des heeßt in ganz allmählischer, fließender Iwwergang, werre die Grenze vun verschiedene Schbrochforscher net oiheitlisch gezoore.

Wesdpälzisch schwetzt ma außer in da Palz aa in da Hälft vum Saarland bis ugfähr Vëlklinge un St. Wendel. Des Siedpälzische reischd noch bis zum Ord Selz ins Elsaß noi. Des Rhoihessische gherd vun da Verwandschafd her ähnder zum Hessische. Awwer im Siede vun Rhoihesse werd noch vorderpälzisch gebabblt. Kurpälzisch redt ma außer in der heidisch Kurpalz aa an da hessisch Bergschdrooß un im siedweschdlische Odewald bis geje Berfelde. Es Odewälderische närdlisch devuu wärd vun viele Schbroochforscher aa noch als e Variand vum Kurpälzische betracht. Des sin Gebiede, wu zu da hischdorische Kurpalz ghert hawwe. Im Ëschdlische Odewald un siedlisch vum Odewald im Kraischgau geht des Kurpälzische ins Siedrhoifränggische iwwer. E schaafi Grenz läßd sisch net ziehe, awwer ma kann die Orde Mosbach, Sinse un Brusel noch zum Kurpälzische Schbroochraum dezureschne.

[edit] Pälzisch in annere Gejende vun der Weld

Am Niederrhoi gibts siedeschdlisch vun Kleve e Schbroochinsel, wu ma „pälzersch“ babbeld, des is e hunsrickisches Pälzisch mit niederrhoinische Oifliss. E onneri pälzische Schbroochinsel exischdierd in Braunschweig-Veldehof. Pälzisch werd uf der Welt schunsch noch in de USA un Kanada (Pennsilfaanisch) un in Rußland, Kasachschdan un Kirgisischdan geredt. Aa in e paa Orde in Ungarn un Rumänie gibts noch Leit, wu pälzisch schwetze.

[edit] Foneedig

Im Pälzische is die Hochdeitsch Lautverschiewung deilweis ned vorhanne; charakteristisch sin die erhaldene p-Lautunge, wie im bekannde Schbruch: „In de Palz geht de Parre mid de Peif in die Kääsch.“

Annere Besonnerheide vumm Pälzische, wu mer aach hert, wann en Pälzer Deitsch redd (im Vergleisch zum Deitsche):

  • Bei de Konsonande:
    • Tendenz zu de Schdimmhafdischkeid bei Plossive; im In- und Anlaut: /t/ → [d]; im Inlaut: /p; k/ → [b; g]
    • Riggverlacherung vum Ich-Laut; [ç] → [ʃ], ze Beischbiel ich; mich; durch → [iě; miě; duɐ̯ě/doɐ̯ě]), ned in de Siedpalz
    • Rhodazismus (bsonners bei äldere Leid un in Rischdung Saarland), des heest [d] → [ʀ] im Inlaut, ze Beischbiel guude → [guːʀɐ̯]
  • Bei de Vokaale:
    • Wern länger un ge'effnedder geredd, bsonders in de Weschdpalz [eː] → [ɛː] (Erde → [ɛːɐ̯d]), [u] → [ɔ] (Durst → [dɔɐ̯ʃd])
    • Verschleifung vum -er im Auslaut zu [a] odde [ă] viel schdärger als in de deitsch Umgangsschprooch.
    • ned iwwerall, awwer vorallem in de Vorderpalz die Nasalisierung: Land → [lɑ̃nd/lɔ̃nd] (oft gschriwwe als „Lånd“)
    • in de Siedpalz teilweisi Diphtongierung, ze Beisschbiel groß → grouß unn Vokalverschiewunge, ze Beischbiel Fraa → Free

[edit] Grammaddig

[edit] Regionaale Unnerschiede

  • Des Partizip vun der Vergongeheid bei schdarge Verbe hot im vorderpälzische am End e „-e“, im Weschdpälzische net.
    • Zum Beischbiel:
      vorderpälzisch: gebroche, gschriwwe, genumme, gesse;
      weschdpälzisch: gebroch, geschribb, genumm, gess
  • Fär s Kurpälzische is tibisch, dass der Plural vun der Verklänerungsform „-le“ dursch „-lin“ gebildt werd. Beischbiel: Esel - Esele - Eselin; Dutt - Diddele - Diddelin; Bopp - Bebbele - Bebbelin

[edit] Textbeischbiel

Frankenthal-Epstein Auto Palz.jpg
Pfälzisches Schild an der Weinstr.JPG

Vorderpälzisch:

Unser Vadder im Himmel / Doi(n) Nåme soll heilisch soi, / Doi Reisch soll kumme, / Des wu du willschd, soll kumme / wie im Himmel, so aach uff de Erd / Unser teglisch Brood geb uns heid, un vergebb uns unser Schuld / genauso wie mer denne vergewwen, wo an uns schuldisch worre sin. / Un duh uns ned in Versuchung fiere, / sondern erlees uns vum Beese. / Weil dir es Reisch g(e)heerd / un die Kraft / und die Herrlischkeid / in Ewischkeid. / Aamen.

Südpälzisch:

Unser Vadder im Himmel / Dei(n) Name sell heilich sei, / Dei Kenichsherrschaft sell kumme, / Dei(n) Wille sell gschehe / uf de Erd genauso wie im Himmel. / Geb uns heit das Brot, was mer de Daach brauchen, / un vergeb uns unser Schuld / genauso wie mir denne vergewwe, wo an uns schuldich worre sin. / Un fiehr uns nit in Versuchung, / rett uns awwer vum Beese. / Dir gheert jo die Herrschaft / un die Kraft / un die Herrlichkeit / bis in alli Ewichkeit. / Amen.

Westpälzisch:

Unser Babbe im Himmel / Dei Nåme soll heilich sinn, / Dei Reich soll komme, / Was de willsch, soll basseere / uf de Erd genauso wie im Himmel. / Geb uns heit es Brot, was mer de Daach iwwer brauche, / un vergeb uns unser Schuld / genauso wie mer dene vergewwe, wo uns Unrecht geduhn hann. / Un fiehr uns net in Versuchung, / sondern erlees uns vum Beese. / Weil der jo es Reich geheert / un die Kraft / und die Herrlichkäät / bis in alli Ewichkäät. / Amen.

Westpälzisch (Saarpälzisch, Homburg):

Unser Vadder obbe im Himmel / Geheilischd soll dei Name sinn / Dei Reich soll komme / Was de willsch, soll bassiere / Im Himmel genau wie uff de Erd / Gebb uns heit ess Brod, wo mer de Daa iwwer brauche / Unn ve(r)gebb uns unser Schuld / Wie a mir unsre Schuldischer ve(r)gebbe. / Unn fihr uns nedd in Vesuchung / sunnern* erlees uns vom Beese / Weil derr jo es Reich geheerd / unn die Kraft / unn die Herrlischkääd / biss in alli Ewischkäät / Ame

[edit] Lideraduur

Rudolf Post, Pfälzisch, Einführung in eine Sprachlandschaft, 2. agdualisierde un erweiderde Ufflaach, 1992