Wp/lus/Paul Erdös-a
Paul Erdös-a hi Hanggari ram chhuak chhiarkawpmi a ni a, khawvêla chhiarkawpmi piang tawh zawng zawngah chhiarkawp zirbingna thuziak a la chhuah hnem ber a ni; a dam chhungin zirbingna thuziak 1500 chuang zirbingna chanchinbu lar leh rintlâk deuh deuhvah a chhuah. Nambarzirna, Graph Theory, Analysis, Aisannazirna leh Khawnkhawmzirnaah a thawk deuh ber.
Contents |
Pian leh murna [edit]
Erdös-a hi Budapest-ah kum 1913, Vau thla ni 26-ah a lo piang a. Anna Lajos Erdös-a te fapa dam khawchhuak awm chhun a ni; a pian hmain a unaute pahnih kum 3 mi leh kum 5 mi lek niin an boral a ni.
Chhiarkawpah hian a nausen tak tak lai, kum 3 mi lek a nih laiin a tui ṭan tawh a; kum 3 mi a nih lai hian mi kum aṭang sekhen engzâtnge an dam tawh tih a chhût thiam tawh a ni[1].
Zirna [edit]
Erdös-a nu leh pate hi chhiarkawp zirtirtu ve ve an ni a, a naupan laia a thil zir tam tak chu an hnen aṭanga a zir a ni. A rawlthar chhuah vêl chho aṭang chhiarkawp tuipui tlutin Hanggari ram zirlaite chhiarkawp chanchinbu KöMaL-a zawhnate phur takin a chawk ṭhin a ni.
Kum 1934 khan kum 21 mi chauh niin doctorate degree a hmu a ni.
A hringnun [edit]
An ramah boruak ṭha lo, Judate huatnain hlet a chhuah ṭan avangin an ram kalsanin a PhD hmuh kum vëkah Manchesterah zirtirtu-rawih hna a thawk a. Heta ṭang hian zin kual, a dam chhunga a chhunzawm tùr chin dawklak chu a ching chho ṭan ta a ni.
Neihsum leh in leh lo rëng ngaihtuahna a nei lo va, a tan chuan chhiarkawp kha nunna leh hlimna awm chhun a ni ber e. A thil hmuhchhuah ril tak takte avanga a lawmman dawn sum leh pai pawh zirlai retheite ṭanpui nan a hmang vek ṭhin a ni.
A thil hmuhchhuah tharte avangin chhiarkawp zirbingna siang (entirnan: Institute for Advanced Studies, Princeton-a mi te [[Max-Planck-Institut für Mathematik laddt.) tam takah sawm a hlawh a, awmhmun ngaia thla khat chàm a nei meuh ngai lo.
Kawfi a heh êm êm a, Chhiarkawpmi chu kawfi thudika chantirna khawl a ni (Sâp ṭawngin: A mathematician is a machine for turning coffee into theorems) tih thusawi hi ama sawi nia ngaih a lo ni ṭhin nghe nghe. Amaherawhchu hei hi a ṭhianpa Alfred Renyi-a thusawi: Ein Mathematiker ist eine Maschine, die Kaffee in Sätze verwandelt, Zerman ṭawnga thuchhehfing (word play) an hriat sual vang zâwk a ni.
Ṭhian a ngah em em a, a zibingna thuziak chhuah tam tak hi a thawhpui 500 chuang zet te nèna an chhuah a ni. Amah hi chhiarkawp chawh vantlang hna ang maia chantu leh a huhova chhiarkawp zirbing tilartu a ni.
Amphetamine ei thu [edit]
Kum 1971 aṭang ruihhlo chi khat amphetamine an tih chu ei a ching chho ṭan a. Hei hi a ṭhianteho chuan ṭha an ti lo hle. An ṭhian ṭha berte zinga mi Ron Graham-a phei chuan thla khat i nghei theih chuan 500$ ka chawi ang tiin inchawi a lo cho nghe nghe a. Erdös-a hian a thla khat a nghei ta ngei a, amaherawhchu a ruihhlo nghei lai chuan heti hian a sawi:
"A hma kha chuan lehkha phêk var ruak ka en mai maite khan idea-in ka khat a, tünah vè chuan lehkha phêk var ringawt a ni ka hmuh tâk ni,"
tiin.
A tar fé thlengin kawfi leh damdawi hi a hmang reng a ni. Thih dàn tùra a duhthusam pakhat chu chhiarkawp zirtir laia zawhna zawh a, a chhanna chu ṭhangtharte kutah dah a ni ti chunga a zirtirna hmuna thih a ni a. A duh ang deuh tak takin kum 1996, mimkut thla ni 20 khan kum 83 mi niin Poland rama conference-a a kalna hmunah lungphu chawlin a boral ta a ni[2]
Chhiarkawpa a hnathawh [edit]
Erdös-a hi chhiarkawpmi zawng zawngah rahchhuah ngah leh tuihnäng ber te zinga mi a ni a, Leonhard Euler-a lo chu amah tehkhinpui phâk an awm lo. Euler-a hian a phêk ang zawng chuan chhiarkawp a ziak hnem zâwk a, zirbingna thuziak erawh chu Erdös-a hian a chhuah hnem zâwk a ni.
Zirna huang zau pui pui Chhiarkawp Fim (discrete mathematics) te, Graph Theory te hi ama kutchhuak liau liau aṭanga lo chhuak a ni tih theih a ni; abîk takin Ramsey theory te phei chu a zirbingna thuziak pakhat aṭanga lo chawr chhuak liau liau a ni.
Zawhna a ngaihtuah chhuak hnem hlë a. A chhan har dàn tùr a hisàp dàn azirin a chawk thei thei hnênah lawmman a tiam ṭhin a ni. A zawhna tam zâwk hi tùn thlenga la chhan theih loh te a ni hlawm a. A lawmman te hi a ṭhianpa Ron Graham-a kutah hauh theihin a awm reng a ni, tùn thlengin.
A zawhna pakhat [edit]
A zawhna lär ber leh har berte zinga mi, tùn a thih hnu kum tam tak pawha tumahin a chhanna an la hriat loh chu han sawi ila:
hi
lo ni ta se,
chhungah hian chhiarna-khaidiat duh duh chena sei a awm kher em?
tih a ni.
hi
lo ni ta se,
chhungah hian