Wp/krc/Хорватия
From Wikimedia Incubator
|
Republika Hrvatska |
|
 |
 |
| Байрагъы | Герби |
 |
|
| Гимни: “Lijepa naša domovino” | |
| Официал тили | хорват тил |
| Ара шахары | Загреб |
| Эм уллу шахарлары | Загреб, Сплит, Риека, Осиек |
| Кърал оноуну формасы | парламент республика |
| Президент Премьер-министр |
Степан Месич Ядранка Косор |
| Территориясы • Саулай |
123-чю 56 542 км² |
| Халкъы • Саулай (2007) • Басыннганы |
117-чи 4 555 000 адам 81 адам/км² |
| 72-чи $ 52,05 млрд. $ 11 577 |
|
| Валютасы | Хорват куна (HRK) |
| Интернет домени | .hr |
| Телефон коду | +385 |
| Заман бёлюмю | UTC1 |
Хорватия Республика (хорв. Republika Hrvatska) — Ара Европаны къыбласында , эмда Балкан джарымайрымканны кюнбатышында орналгъан къралды, Югославияны къурамында болгъан республикаланы бириди. 1991 джыл бойсунмазлыгъын баям этиб, Югославияны къурамындан чыкъгъанда. Кърал оноу формсы бла демократ респбуликагъа саналады. Аты хорватлыла деген этнонимден къуралгъанды. Ара шахарыда, эм уллу шахарыда Загребди. Шимал-кюнбатышда Словения бла, шимал-кюнчыгъышда Венгрия эмда Сербия бла, къыбылада — Босния эм Герцоговина эмда Черногория бла чеклешеди; кюнбатышда Адриатика тенгиз джууады. Миллет валютасы — Хорват кунады. БМО-гъа, ЕКъИО-гъа(ОБСЕ), Европаны Кенгешине киреди. НАТО-гъа 2009 джылны 1-чи январында киргенди.
Contents |
[edit] Тарихи
Римге дери кёзюуде, Адриатиканы джагъасында талай белгили, магъаналы индоевропалы болмагъан археология маданият болгъанды, аланы ичинде эм бурунгу «импрессоды». Доммакъ ёмюрню эпохасында Адриатика джагъалада «импрессо» маданиятны келечилери джашагъандыла, ала кеслерини керамиклери бла белгилидиле бутмир маданият, кечирек а уа — кастельер маданият, ол маданиятладан джюзден артыкъ бегитлиген джашау джер къалгъанды. Бизни эраны башына, бусагъатдагъы Хорватияны джери (эскиде Либурния) римлиле бла хорланыб, къолгъа алыннганды.
Хорват миллетге атын берген хорват атлы славян къауумла, Адриатиканы кюнчыгъыш джагъаларына VII ёмюрде кёчгендиле. Кечирек Хорват Патчахлыкъ регионда эм кючлю кърал болгъанды. 1102 джыл Трпиморович династия джукъланыб, хорват корона династиялыкъ уния бла Венгрия Патчахлыкъ бла бирлешгенди. XV ёмюрню ортасында, къралны шималында венгер иелик, тюрк иеликге орнун къойгъанды, ол заманлада Хорватияны бир кесеги — Далмация Венеция республикагъа киреди. Дубровник республика уа кесини эркинлигини асламысын сакълагъанды.
1526 джыл, Уллу Рим империяны императору Фердинанд I-ни таб династия некяхы венгер эм хорват коронаны къолгъа алады. Габсбургла ие боладыла бу эки къралгъа. XX ёмюрни аллына дери ала болгъандыла Хорватияда иеле. Венециан Республиканы къуругъанындан сора (1797), Габсбург монархияны джерлерине Истрия, Далмация бла Дубровник (1809-13 дждж. — наполеон Францияны Иллирий провинциясы) къошулгъандыла.
Биринчи дуния къазауатдан сора 1918 джыл Хорватия Серблилени, Хорватлыланы эмда Словенлилени Короллугъуна киреди, алай а тенгиз джагъала — Истрия, Риека бла Задар) Италиягъа Венеция-Джулия атлы провинция болуб къошуладыла. 1929 джыл кърал Югославия Короллукъ атны алады. 1939 джылны 26-чы августунда Цветковични-Мачекни келишиуюню тамалында, Хорватия короллукъну ичинде айры бановина болуб автономия алады.
1941 джыл усташла, Анте Павелични башчылыгъы бла нациле джанлы Бойсунмагъан кърал Хорватия къурайдыла. Иосип Броз Тито башчылыкъ этген, коммунист кёллю партизан отрядланы басыуу бла, Павелични къралы къуруйду, Социалист Федератив Республика Югославия неда СФРЮ къуралады, аны ичине башха беш республика бла бирге Хорватияда киреди.
1991 джыл, Хорватия эркинлигин баям этеди, ол джыл огъунакъ дуния бирлиги аны баямын къабыл этеди. О1991-1992 джыллада 1995 джылгъа дери баргъан эркинлик ючюн къазауат башланады. Хорватия бла Словенияны СФРЮ-дан айрылыулары, къралны чачылыууна себеб болгъанды. Хорватия къралны бирлигин тамамы бла 1998 джыл орнуна келгенди, биринчи президенти Франьо Туджман болады.
[edit] Политика структурасы
Хорватия президент кърал оноу формасы болгъан парламент республикады, унитар къралды. Закончыгъарыучу власть 2001 джылдан бери бир палаталы Парламент (Сабор) бла келечиленеди. 1991-2001 джыллада парламент эки палаталы эди.
Къралны башчысы — президент Степан Месичди (Хорват халкъ партия) (5 джылгъа сайланады). Правительствону башчысы — премьер-министр Ивица Рачанды.
Хорватияны территориясы 21 жупаннга, 122 шахаргъа эмда 424 общинагъа бёлюнюбдю. Жупан статус Хорватияны ара шахары Загребдеда барды. Конституциясы 1990 джыл алыннганды, Югославиядан бойсунмайлукъ 1991 джылны 25 июнунда баямланнганды. Конституциягъа: 1) азлыкъланы хакъларыны юсюнден, 2) джарымпрезидент оноу моделни, парламент кърал оноуну моделине кёчюрюу, 3) парламентни реформасыны юсюнден. Парламенти бир палаталыды (асламысы партия списокладана сайланады, бир бёлеги миллет азлыкъладан). 2001 джылгъа дери округланы палатасыда болгъанды.
Политика партияла: Хорват демократическое биригиу, Хоравтияны социал-демократ партиясы, Хорват халкъ партия, Хорват элчи партия, Хакъны хорват партиясы, Истрий демократия бирлешиу, Либра.
[edit] География
Хорватия къыбыла-кюнчыгъыш Европада орналгъанды. Джери - 56 542 км², суу акваториясы — 33 200 км². Акваторияда бек кёб айрымкан барды, бютеулей саны 1185-ди, аладан 67-де адам джашайды. Эм уллу айрымканла — Крк бла Цресди.
Хорватия шималда Словения (670 км), шимал-кюнчыгъышда Венгрия бла (329 км), кюнчыгъышда Сербия бла (241 км), къыбылада Босния эм Герцоговина бла (932 километр) эмда Черногория бла (25 км) чеклери барды. Кърал эки бёлекден къуралады — континетал, асламысы бла Сава сууну бассеининде; эмда адриатик - Адриатика тенгизни джагъасы бла узун тар джер.
[edit] Экономикасы
Баш санагъатлагъа: кеме ишлеу, машина ишлеу, химия, азыкъ, текстиль, агъач, электротехника эмда электроника, фармацевтика саналады. Туризмда къралны экономикасында уллу орун алады.
[edit] Халкъы
Адам саны — 4 млн 700 минг. 2001 джылда санаугъа кёре миллет къурамы:
- хорватлыла (89,6 %),
- серблиле (4,5 %),
- боснийлиле (0,5 %),
- Венгерлиле(0,5 %),
- словенлиле (0,3 %),
- румынлыла (0,2 %),
- албанлыла (0,1 %),
- черногорлула (0,1 %)
- башхала (4,1 %).
Дин —
- католикле(87,8 %),
- ортодоксла(православие) (4,4 %)
- башха христианла (0,4 %)
- муслиманла (1,3 %)
- башхала (0,9 %)
- дин тутмагъанла (5,2 %)
[edit] Маданияты
Хорватияда кърал тил хорват тилди. Бир-бир Истрияны шахарларында итальян тилни официал статусу барды. Миллет азчылыкъланы тиллерида конституция бла сакъланады. Истрия джарымайрымканда эки ёле тургъан роман тил барды — истророман тил эмда истрорумын тил. Хорватияда кёб тюрлю фестиваль ётеди. Быллай къалын маданият джашау, тенгиз, джумушакъ климат джыл сайын мингле бла туристлени келиулерине себеб болады.
|
|||
