Wp/krc/Европа
From Wikimedia Incubator
.svg)
Европа — дунияны алты кесегинден бири, Азия бла бирге Евразия континентни къурагъан. Джер ёлчеми 10 млн км², адам саны 733 млн.
Contents |
[edit] Чеклери
Буруннгу грекле алгъа Европаны энчи материкге санагъандыла, Азиядан Эгей бла Къара тенгизле айыргъан, Африкадан а — Джерларасы тенгиз (орусча Средиземное море). Европа, бусагъатда Евразия делиннген, уллу континентни гитче кесеги болгъанын ангылагъанларында, антик джазыучула Европаны кюнчыгъыш чегине Дон сууну санаб башлагъандыла. Ол ангылам эки минг джыл чакълы бир тургъанды. Сёз ючюннге, Меркатор Европаны кюнчыгъыш чегин Дон суу бла бардыргъанды, аны башындан шымалгъа Акъ тенгизге (орусча Белое море) дери.
В. Н. Татищев 1720 джылда Европаны кюнчыгъыш чегин Уралгъа дери кёчюрюрге салгъанды. Аз-аздан джангы чек Эресейде, андан сора уа саулай дунияда бегигенди.
Бусагъат заманда Европаны чегин былай чертедиле: шымалда — Шымал Бузлауукъ океан бла; кюнбатышда — Атлантика океан бла; къыблада — Ортаджер, Эгей, Мермер, Къара тенгизле бла эмда Уллу Кавказ тау аркъа бла Каспий тенгизге дери; кюнчыгъышда — кёбюсюне Урал тау аркъаны кюнчыгъыш этеги, Эбма суу бла Каспий тенгиз дери. Европагъа къатындагъы айрымканланы да къошадыла.
[edit] Географиясы
Европаны Атлантика бла Шымал Бузлауукъ океанла эмда аланы тенгизлери джууудыла.
Айрымканларыны майданлары 730 минг км² чакълы бир болады. Джартыайрымканла Европаны майданында 1/4 боладыла (Кольский, Скандинав, Пиреней, Апеннин, Балкан дагъыда башхала).
Орта мийиклиги 300 метр чакълы бир, максимал мийиклиги — 5642 метр (Минги Тау), минимал мийиклиги — -28 метр (Каспий тенгиз).
Кёбюсюне тюзледиле Европаны юсю (аладан эм уллула — Кюнчыгъыш-Европа, Орат-Европа, Орта эмда Тёбен-Дунай, Париж тюзле), таула 17 % чакълы бир боладыла (башла — Альпа, Кавказ, Карпат, Пиреней, Апеннин, Урал, Скандинав таула, Балкан джартыайрымканны таулары). Къайнай тургъан вулканла Исландияда эм Ортаджер тенгизни тёгерегинде бардыла.
Европаны джерлерини кёбюсюнде климат сабырды (кюнбатышда — океан климат, кюнчыгъышда — континент климат къарлы эм сууукълу къышлары бла), шымал айрымканлада — субарктика эм арктика климат, Къыбла Европада — ортаджер тенгиз климат. Арктика айрымканлада, Исландияда, Скандинав, Альпа, Кавказ таулада — бузлауукъла (майданы 116 минг км² чакълы бир)
Баш суула: Итил (орусча Волга, эм узун суу Европада, къуру бир къралны юсю бла ётеди), Дунай, Урал, Эмба, Днепр, Дон, Печора, Кама, Ока, Белая, Днестр, Рейн, Эльба, Висла, Тахо, Луара, Одер.
Уллу кёлле: Ладога, Онега, Чудь, Венерн, Балатон, Женева.
Арктика айрымканлада эмда Шымал Бузлауукъ океанны джагъасында — арктика тюзле эм тундра, андан къыблада — чегет-тундра, тайга чегетле, къатыш эм кенгчапракъ чегетле, чегет-аулакъла, аулакъла, субтропик ортаджер тенгиз чегетле эмда кёкенле; къыбла-къюнчыгъышда — джарты къум тюзле.
[edit] Тарихи
Адам къайдан келгени Европагъа даулаш сорууду. Адам чыкъгъан джер болмагъаны Европаны белгилиди къуру. Биринчи адам маталлыла Европагъа Индиядан келгендиле деген версия барды. Алай а андан тюзюрек гипотеза биринчи адам маталлыланы Европагъа Африкадан Ал Азия бла келтиртеди. Ол виллафранк заманны ортасында болгъан болурду дейдиле.
Бюгюннгю физика типли адамла (Homo sapiens) Европагъа 35 минг джыл мындан алгъадан джашагъанлары белгилиди. 28 минг джыл мындан алгъа уа неандертал адам джокъ болгъанды.
[edit] Этимологиясы
«Европа» сёз ассирийча «erp» (биринчи мингджыллыкъ б. э. дери) сёзден келеди. Ол «ингир», «кюн батхан джер», «Кюнбатыш» деген магъаналаны тутханды. Анга кёре, сёз ассирийча «джарыкъ», «танг», «кюн чыкъгъан джер», «Кюнчыгъыш» деген магъаналаны тутханды.
Финикийлилени юслери бла «erp» сёзню бурунгугрекле кеслери джашагъан джерге хайырландыргъандыла.
[edit] Европаны къраллары
Европада къралланы саны Европаны чеклерине, къралланы бойсунмагъанлыкъларына кёре саналыргъа керекди. Бойсунмагъан 46 кърал барды Европада, ала:
Европа бла Азияны география чеклерине Кавказ тау аркъа бла Босфор эмда Дарданелла богъазла саналгъанлары ючюн, Азербайджан, Гюрджю, Кипр, Къазакъстан, Туркия эм Эрмения Европа къраллагъа эм алгъа политика, экономика эм культура ангыламла ючюн къошуладыла. Хаманда къошулмайдыла бу къралла Европагъа.
Европада Джерде эм гитче бла эм уллу къраллла да орналыбдыла, ала — Ватикан бла Эресей.
