Wp/kaa/Ayapbergen Muwsa ulı

From Wikimedia Incubator

Ayapbergen Muwsa ulı (1880-1936) - XIX a'sirdin' aqırı XX a'sirdin' basındag'ı qaraqalpaq a'debiyatının' en' iri talantlı shayırlarının' biri. Ayapbergen Muwsa ulı qaraqalpaq poeziyasının' rawajlanıwına u'lken u'les qosqan so'z sheberlerinen esaplanadı.

Ayapberegn Muwsa ulı 1880-jılı Sorko'l degen awılda gedey diyxan shan'arag'ında tuwıladı. Ayapberegnnin' a'kesi de xat jazıp, xat tanıytıwg'ın sawatı bar adam bolg'an. Sonlıqtan da awılda adamlar onı Molla Muwsa dep atag'an.

Ayapbergen Muwsa ulı jas waqıtlarınan-aq awıllıq mektepte oqıp sawatın ashqan. Ol jas gezlerinen-aq qatıqulaq, ko'rkem so'zge sheber bala sıpatında ko'zge tu'sedi. Ayapbergen 15-20 jaslarında awıl elge tanılg'an shayır-qıssaxan bolıp jetilisedi.

Shayırdın' shayırshılıq uqıbının' jetilisip kiyatırg'an basqıshlarında qaraqalpaq xalqının' tariyxıy-siyasiy, ja'miyetlik, ma'deniy o'mirlerinde u'lken-u'lken o'zgerisler payda bolıp atırg'an waqıtları edi.

Ayapbergen shayırdın' qıssaxan sıpatındag'ı repertuarında xalıq qosıqlarının' a'jayıp u'lgileri, al da'stanlardan bolsa, parsı, tu'rk, arab tillerinen qaraqalpaqshag'a awdarılg'an da'stanlar orın alg'anlıg'ı belgili.

Ayapbergen shayır XIX a'sirdin' aqırı XX a'sirdin' basındag'ı siyasiy-ja'miyetlik, sotsiallıq, ma'deniy rawajlanıw belgilerin o'z do'retiwshiligine sin'irgen adam. Onın' shıg'armalarının' bir qatar sıpatlı usı belgilerin usı ma'deniyattın' da'stu'ri belgileytug'ın edi desek qa'telespeymiz. Sonın' ushın da onın' do'retpelerinde de ta'rip mazmundag'ı qosıqlar ko'p boldı. Ma'selen: Shayırdın' o'zi de "Qaraqalpaqtadı" degen qosıg'ın ta'rip qosıg'ı dep atag'anlıg'ı ma'lim.

"Qayda", "Yaranlar", "Taymasbek", "Kelin", "Kemal", "Molla Amanqul", "Maqsımjan qız", "Keldi", "Ko'k at" h.t.b. shıg'armaların ta'rip mazmunınıdag'ı qosıqlar qatarında atap o'tiwimiz mu'mkin.

Poeziyanın' qunlılıg'ı da sonda, meyli jazılg'anınan baslap qansha jıllar, neshshe a'sirler o'tse de, meyli xalıqlar tariyxında qanday ja'miyetlik jag'daylar ornamasın, meyli a'debiyatqa, ma'deniyattqa qanday talaplar qoyılmasın, xalıq kewlindegi arzıw-armanın, maqset-tilegin sa'wlelendirgen qosıq o'zinin' ma'n'gi qunlıg'ın jog'altpaydı. Bug'an Ayapbergen Muwsa ulının' qosıqları da'liyl bola aladı.

Shayırdın' o'zinshe pikirler uqıbı sonda, ol lirikalıq personajdın' hesh bir na'rse ko're almaytug'ın erkin dunyasın ko'rkem sa'wlelendiredi.

"Qa'tquda" degen qosıg'ında shayır biy, baylarg'a jaranıp, jag'ımpazlanıp, eplep seplep elge qa'tquda bolg'anday bolg'an Jolımbettin' u'stinen ironiyalıq hu'kim shıg'aradı.

Juwmaqlap aytqanda, Ayapbergen Muwsa ulı XIX a'sirdin' aqırı XX a'sirdin' basında jasap o'z eline, o'z xalqına do'retiwshilik jaqtan belsendilik penen xızmet etken shayır boldı. Onın' qosıqlarının' ko'pshiligi o'z zamanlaslarının' qosıqlarındag'ıday arnaw, ta'riplik qosıqlardan ha'm yumor-satiralıq shıg'armalardan ibarat boldı.