Wp/frr/Saterlönj
From Wikimedia Incubator
Saterlönj (Satersch Seelterlound, tjüsch Saterland) as en gemiinde önj e lönjkris Cloppenburg önj Naarersaksen, ma e fläche foon 163,62 km2 än aw e 31. detsämber 2004 12.844 inboogere. Dåt heet fjouer toorpe: Roomelse, Struukelje, Säidelsbierich än Schäddel. Di frasche spräke foon dåt Saterlönj, dåt Satersch e, as di latjeste gödjkånde manertålspräke foon Tjüschlönj.
Contents |
[edit] Geografii
[edit] Geografische lååge
Dåt Saterlönj lait önj dåt nordweest foon dåt Oldenburgisch Münsterlönj, öjn dåt triikånt Leer, Cloppenburg, Oldenburg. Önj dåt sööse wårt dåt Saterlönj foon dåt Kustenkanool begränsed, önj dåt norden än nordweest slüt dåt bai Ååst-Fraschlönj önj, ouers wilems wårt uk dåt Saterlönj deertu räägend. Jü Leda as en struum än nordgränse foon dåt Saterlönj, jü flüt foon dåt ååsten eefter dåt weesten. In dåt weesten wårt dåt Saterlönj oufgränsed foon dåt tu jü gemiinde Aastrhauderfehn hiirende toorp Idafehn, wat iir as Fehnkolonii aw sater grün anläid wörd. Dadeer Fehn-toorpe lade önj dåt gebiit, weer eer di swiiri tu passiirende moose am dåt Saterlönj haane läi. Önj dåt ååsten wårt dåt Saterlönj döör e Elisabethfehnkanool oufslin, di ouer jü hiilje längde en geografisch gränse bilet. Jü bit tu jü burgerönjtschiising foon 1949 (1951) tu Saterlönj hiirende iirere moose-gemiinde Elisabethfehn bai e Elisabethfehnkanool hiirt tu tids tu jü gemiinde Barssel.
Saterlönj wårt foon jü Seelter Äi foon dåt sööse eefter dåt norden döörfliitjet än diilt et önj da tau wichtiste moose Weest-Foan än Ååst-Foan.
[edit] Naibergemiinde
Do Noabermeenten fon Seelterlound sunt:
[edit] Toorpe
Dät rakt fjauer Täärpe in Seelterlound:
[edit] Histoori
Seelterlound lait ap n 15 Kilometer loang un een bit fjauer Kilometer breed Soundailound midde in do Foane. Deertruch waas et loange Tied gjucht isolierd un bit tou dät 19. Jierhunnert ien kuud me bloot mäd n Schip uur ju Seelter Äi in Seelterlound kuume. Twiske 1100 un 1400 wuud ju Tecklenbuurger Groafskup Suugel, ju dät Seelterlound fon däälich un Deele fon dän Humling uumfoatede, fon Fräisen uut dät Aast-Fräislound fon däälich besiedeld. Of deerfoar aal wäkke wäästfäälske Siedeler in dät Gebiet woond hääbe, is striedich.
Fon ju Groafskup Suugel (Comitia Sygeltra) häd dät Seelterlound ("Sagelter Land") uk wäil sin Noome (sjuch ju Skizze unner). thumb|right|Oolde Siegel dät Seelterlound uum 1400 mäd Woapen. Apgruund fon ju Isolation häd sik ju oaine Sproake fon dät Seelterlound äntwikkeld un is bewoard blieuwen. Ju Seelterfräiske Sproake is n Dialekt fon ju Fräiske Sproake, ju in uur Deele fon Aast-Fräislound siet Jierhunnerte uutstuurwen is.
Seelterlound hiede in dät Middeloaler ne oaine Ferfoatenge un ne oaine Gjuchtsboarkaid. Toun Biespil is ne schriftelke Loundgjuchtsoardenge uut dät Jier 1587 bewoard blieuwen, wierfon die Uursproang düütelk aller waas. Muugelk wuud dät truch Koarl dän Groote, die do Fräisen ju Legende ätter eenige Privilegien tousicherde (sjuch: Fräiske Fräiegaid). Dät Seelterlound wuude tou do symboliske Soogen Seelounde täld un hiede ne do uur fräiske Loundesmeenten äänelke bienaist demokratiske Ferwaltenge: Eenmoal in t Jier wuude die Tweelwerräid wääld, die dan Ferwaltenge un Gjuchtspreekenge latte. Deer ju Loundnoame fon do Fräisen in dät Seelterlound eerste leet ärfoulgede, waas dät Gebiet nit heerskupsfräi. Toueerst wieren do Groafen fon Tecklenbuurich do Loundesheeren, leeter dät Deelstift Munster, dan die Fürstbischop fon Munster. Seelterlound hiede daach uur fiergungende Fräiegaide un waas deermäd uk unner froamde Heerskup n gjucht uunouhongich Gebiet. Do seelter Fräisen wisten hiere ounstammende Fräiegaidsgjucht gjucht loange tou bewoarjen. Uk hier died ju isolierte Loage hiere Uuriges. In 1803 wuude Seelterlound mäd ju Säkularisierenge fon dät Bisdum Münster dät Härtsochdum Ooldenbuurich tousloain. Nit fuul leeter roate et unner Napoleon n kuut frantsöösk Intermezzo. In dät Jier 1934 wuude eerstmoals ne Meente Seelterlound iengjucht, wierbie ieuwenske Roomelse un Schäddel uk dät däälich tou Ait tällende Näischäiddel heerde. An n 1. Meerte 1974 äntstuud dan mäd ju kommunoale Gebietsreform ju Meente Seelterlound so as ju däälich is. thumb|left|Die oolde Boanhoaf fon Schäddel, wier däälich dät seelterfräiske Kultuurhuus tou fienden is. Do bit tou ju Gebietsreform fon 1974 tjo oainständige Meenten wieren Struukelje, Roomelse un Schäddel. Dät Koloniegebiet Säidelsbierich waas ne Buurskup fon Schäddel, man heerde leeter nit moor tou dät seelterfräiske Sproakgebiet.
Bie ju Touhoopelääsenge fon do tjo Haudmeenten geen et uum ju Ferdeelenge fon do Sweerpunkte: Struukelje schuul dät Koopenskupsweerpunkt wäide, Roomelse hiede ju Real- un Haudschoule mäd Orientierengsstappe un in Schäddel bleeuw ju Meenteferwaltenge. Däälich is dät nit so as dät plaand waas, Struukelje un Schäddel hääbe aal do wichtige Institutione ouroat an Roomelse.
Ju Bielde fon do Täärpe häd sik uurloang annerd. In dät Jier 1821 wüütede toun Biespil in Schäddel n grooten Bround un fernäilde 27 Huuse, deerfon doarsten bloot 12 Huuse wier apbaud wäide. In April 1945 wuuden 17 Huuse truch Bomben fernäild, wierfon nit fuul wier ap hiere oolde Steede apbaud wuuden sunt.
Truch ju groote Ferkoppelenge un Uutsiedelenge fon Buurenhoawe uut dät Täärp wuud et muugelk, do fräi wuudene Gruundstukke tou Ferbeeterenge fon ju Infrastruktuur tou bruuken. Do uut dät Täärp uutsiedelde Buurenhoawe kreegen in do Buurskuppe näie Steeden. Do Täärpe sunt also ätter 1945 gans uurs wuuden. In do lääste Jiertjaande sunt näie Woonsteeden äntsteen.
[edit] Demografie
300px|thumb|Ju Äntwikkelenge fon dän Noome Seelterlound.
Ätter Kramer 1992:36
[edit] Sproaken
In dät Seelterlound wäd dät Seelterfräisk fon ungefeer 2.000 Ljuude boald. Dät Seelterfräisk is dät lääste Aast-Fräisk dät et Däälich noch rakt. Ieuwenske dät Seelterfräisk wäd Hooch-Düütsk un Plat-Düütsk in ju Meente baald. In dät Seelterlound woonje uk Russen, do hiere Määmesproake noch baale konne.
[edit] Befoulkengsäntwikkelenge
> Sjuch uk: Äntwikkelenge fon Huushollengen un Persone in dät Seelterlound
[edit] Politik
[edit] Meenteräid
Bie do lääste Woalen foar die Meenteräid keem et tou do naiste Ergebnissen:
| Patäi | 10. Sept. 2006 | 2001 | ||
| CDU | 70,7 % | 10.334 | 19 Sitten | 24 Sitze |
| SPD | 12,6 % | 1.847 | 3 Sitten | 5 Sitze |
| UWG Seelterlound | 16,7 % | 2.444 | 4 Sitten | 2 Sitze |
| Woalbedeeligenge | 5.135 fon 9.815 | – | ||
| 52,3 % | – | |||
Sitsferdeelenge Meenteroat Seelterlound 2006|200px|thumb
[edit] Buurmäster
- Buurmäster: Hubert Frye (CDU)
- 1. steede fertreedende Buurmästerin: Marianne Fugel
- 2. steede fertreedende Buurmäster: Leonhard Rosenbaum
- 1. Meenteräid: Wilhelm Hellmann
[edit] Woapen
Blasonierenge: "Dät wieset in Rood ap een gouldene Troonsessel een sittende, junge Köönichsfiguur mäd Krullen un een blau Gewand mäd gouldene Apstiksel, gouldene Hoike un gouldene Schouwe, in die Linke een gouldene Säpter, in die ienbeerne Gjuchten een gouldene Rieksappel. An dän Troon lienet is die Rieksschild, een swotte Dubbeloadeler in Gould." thumb|Flaage fon dät Seelterlound Dät Woapen wieset Karl die Groote ("carolus magnus"), die do Fräisen die Legende ätter hiere wietloangjende Fräiegaidsgjuchte touseekeret hiede.
[edit] Flaage
Ju Flaage fon ju Meende is blau/gould (jeel)/blau mäd dät Meentewoapen in dät Midden fon dät jeele Fäild. Ju Ferhooldenge fon do blauwe Raantstriepe tou breedere jeele Middelstriepe bedreeget 1/5 : 3/5 : 1/5.
[edit] Stäädpartnerskuppe
Sroda Slaska, Polen
[edit] Kultuur
[edit] Bauwierke
Ju Baksteenkapelle fon ju fröiere Deelläitenge fon dät Johanniteroardens in Bokelesch is uut dät 13. Jierhunnert un is ju eenige fon disse Oard. Aal do annere fräiske Kommenden fon dät Oarden sunt in die Reformation unnergungen, en do Bauwierke fernäild wuuden. So staaled an die Antonius die groote wäiede Kappele in Klosterbusch een kultuurhistorisk Kloainod deer. Ju is nit bloot dät ooldeste katoliske Godhuus in ju Meente, man uk dät ooldeste Bauwierk in dät goanse Seelterlound. In dät Jier 2005 wuude ju apwändich resaurieret. thumb|Marine Seender DH038 Schäddel is dät Säntrum fon ju seelterfräisk Sproake, deer is dät Seelterfräiske Kultuurhuus tou fienen in een oold Bahnhoof. In dät Kultuurhuus wäd benutset fon die Seelter Buund un et rakt deer een Radiostudio fon Ems-Vechte-Welle foar Seelter Seendenge ap ju regionoale Seender. In Schäddel rakt et uk noch een Galeriehollounderwendmäälne fon 1870 mäd een Heimatmuseum un Woainremise. In dät Täärp sunt sietdäm ferschäidene Bautoankmoaler. Wieders rakt et dät Natuurtoankmoal 'Langhorster Esch' un ju grootste Säidkjokolonie fon Düütsklound.
In dät Seelterlound befiendet sik uk die Seender DHO38 fon die Düütske Marine. Ju Marinefunksteede is dät hoochste begungbere Bauwierk in West-Europa (man bloot foar Soldoaten). Ju oachte 354,8 Meter hooge rood-wiet Masten sunt bit tou een Eende fon moor as 20 Kilometer tou sjo. Ju fuchtige Foanboudem häd bie ju Woal uum een Steede tou woaljen een beloangrieke Faktor weeset. Ju Marinefunksteede bleeuw loange Tied uut militariske Gruunden een wiete Fläk ap do Koarten. Do Seelterlounder kuuden in 1973 bliede weese, dät deer nit een Bombenousmietsteede kuumen is, stuuns hääbe do Seelterlounder sourge uur ju Stroalengsbelastenge.
[edit] Sport un Fräitied
In dät Seelterlound rakt et fuul Buunde. Mädnunner ralt et 27 Sport- un Schutsbuunde un tjo Karnevalbuunde in ju Meente. Dät Fräitiedbod in dät Seelterlound is goans riek. In do ferschäidene Sportoarden rakt et mädnunner 27 Buunde. Et rakt 13 Sportsteeden, tjo Tennisanloagen un two Tennishallen, fjauwer Sporthallen un tjo Riedhallen. Deertou kuumt een Skaterboan un een Indoor- un Outdoor Kartboan, wäkke in dät Täärp Roomelse ansiedelet is. Swimsport- un Boademuugelkaide rakt et in dät Fräitiedboad fon Roomelse, oaber uk ju "Hollener See". In dät Täärp Struukelje befiendet sik een "Paddel un Pedal"-Station as Anloopsteede foar dät Rääd- un Woaterwonderje. In Säidelsbierich is een multiple Buutensportanloage (Basketball unsofääre) so as uk een Beachvolleyballfäild un een Skaterboan.
[edit] Räägelmäitige Feranstaltenge
- Karneval mäd Uumtoach in Roomelse
- Schutsfeste in Struukelje, Bollingen, Hollen, Schäddel un Säidelsbierich
- Kroammäärked in Roomelse
- Wiehnachtsmäärked in Struukelje, Roomelse, Schäddel un Säidelsbierich
- Struukeljer Diekpartie (2. Snäiwende in September)
[edit] Seelter Läid
In dät Seelterlound kon bie ferschäidene Feranstaltenge dät Seelter Läid fon Pestoor Schulte spielet wäide.
[edit] Säärke, Fräisäärke, Religionsmeenskuppe
Deer dät Seelterlound bit tou dät Jier 1803 politiske tou Deelstikke Münster hierde, is et katolisk ääntet. Do Seelterfräisen heere tou do litje koppel Fräisen, do traditionel die roomske Säärke heere. Unner die Reformation wuuden do Seelterfräisen innerdoat lutherisk, ätter ju westfaliske Freede wuuden ju daach wier katolisk. Stump wäästelk fon dät Seelterlound befiendet sik deeruum een gjucht stärk uuäänte Konfessionsgränse tou dät protestantiske Aast-Fräislound. Truch ju Uumsiedelenge ätter ju Twäide Waareldkriech un näie Ienwoonere fon dät Seelterlound uut Ruslound annerde sik ju konfessionelle Touhoopesättenge fon ju Befoulkenge. Däälich rakt et wier lutheriske Meenten un een fräisäärkelke Meente in dät Seelterlound. Uk een Moscheemeente häd sik in Roomelse bieldet, wierfon do Besäikere uursprungelk uut die Turkäi kuume.
[edit] Roomsk-katoliske Säärkemeente St. Jakobus
Siet ju 27. April 2008 rakt et bloot noch een roomsk-katoliske Säärkemeente in dät Seelterlound. Do fjauwer juundääst oainständige Säärkemeente
- St. Georg, Struukelje
- St. Jakobus, Roomelse
- SS. Peter und Paul, Schäddel
- St. Petrus Canisius, Säidelsbierich
wuuden truch dän Biskop fon Münster aphieuwet un tou näi Säärkemeente "St. Jakobus in Seelterlound" mäd sien sit in Roomelse touhoopefoatet. Dät Rektorat St. Antonius, Boukeläsk, waas aal in 2006 aphieuwet un mäd St. Georg, Stuukelje, fereent wuuden. Pestoorsäärke fon dät Seelterlound is ju St. Jakobus-Säärke in Roomelse. Tou roomsk-katolisk Pestooräi heere fääre do in die Kommunalreform fon die politiske Meente outränete Gebiete fon Aastrhauderfoan un Elisabethfoan. Ju roomsk-katoliske Meente fon dät Seelterlound is faalt as een Deel unner dät Bisdom Münster die 'Biskoppelke Münster Offizial' mäd sien sit in Vechta.
[edit] Evangeliske Säärkemeenten
- Evangelisk-Lutheriske Trinitatis Säärkemeente, Säidelsbierich (Trinitatis Säärke)
Dät aastelke Deel fon Struukelje heert bie ju lutheriske Kristussäärke in Elisabethfoan, dät wäästelke Deel fon dät Seelterlound, so as dät Täärp Roomelse, heere tou lutheriske Säärkemeenten Idafoan, däälich Aastrhauderfoan.
[edit] Fräisäärken
- Evangelisk-Fräisäärkelke Meente Säidelsbierich
[edit] Weerskup un Infrastruktuur
[edit] Ferkier
Do Buundessträiten 72, 401 un 438 ferbienden dät Seelterlound mäd do Autoboanen. Truch dät Seelterlound fiert ju Iesenboansträkke Wäästersteede/Okhoolt–Säidelsbierich fon die Oamsloundiske Iesenboan. Disse Sträkke wäd siet loange Tied bloot noch bruukt foar Göiderferkier, un dät rakt noch Museumsuge.
Ap dät suudelke oungränsende Kustenkanoal wäd binnenschipfoarderäi twiske die Oamse un die Huunte bedrieuwet. Am Kustenkanoal wäd stuuns ju so noamde c-Port apgjuchtet, een Industriepark un Hoawen foar ju Region Ooldenbuuriger Münsterlound.
[edit] Bedrieuwen
- HANSA - Fentilatoren un Maschinenbou - Neuman GmbH Strukelje
- NOKA Holtferoarbaiden-GmbH Roomelse
- UNLAND GmbH Säidelsbierich - Moaket Gardinen un Stoffe
- Waskönig+Walter Kabel-Werk GmbH u. Co. KG Roomelse – Moaked Koabel
- Claassen-Maschinenbau GmbH - Moaket Metaldeele
[edit] Bildenge
Dät Seelterlound ferföget uur fjauer Grundschoulen in Strukelje, Roomelse, Schäddel un Säidelsbierich. Dät Schoulsäntrum Seelterlound mäd Haudschoule un Realschoule befiendet sik in Roomelse. Ap die Ploats fon dät Schoulsäntrem Seelterlound befiendet sik dät Laurentius-Siemer-Gymnasium.
[edit] Suune un Dochtere fon dät Seelterlound
[edit] Beluukenge tou dät Seelterlound
[edit] Literatuur
- Annette Heese: Das Saterland – Ein Streifzug durch die Geschichte. 1988, ISBN 3-9801728-0-5
- Hans Mahrenholtz: Schrifttum über das Saterland. 1963, ISBN B0000BL91A
- Dieter Stellmacher: Das Saterland und das Saterländische. Florian Isensee GmbH 1998, ISBN 3-89598-567-8
- J. G. Hoche: Reise durch Osnabrück und Niedermünster in das Saterland, Ostfriesland und Gröningen. Bremen 1800. Nachdruck Verlag Theodor Schuster 1978, ISBN 3-7963-0137-1
- Hanne Klöver: Spurensuche im Saterland. Ein Lesebuch zur Geschichte einer Gemeinde friesischen Ursprungs im Oldenburger Land. SKN Druck & Verlag GmbH & Co. 1998, ISBN 3-928327-32-1
- Miroslaw Piotrowski (Hg.): "Die Johanniterkapelle in Bokelesch", Isensee Verlag, Oldenburg 2007, ISBN 3-89995-213-8
[edit] Sjuch uk
[edit] Ferbiendengen ätter buuten
Kategorie:Fräislound Kategorie:Stääd in Läichsaksen Kategorie:Loundkring Kloppenbuurich
