Wp/bzc/Broabans

From Wikimedia Incubator

Dit-e artikel stoat geschreven in 't Koams, 't woort gewerdeert om 't ook in 't Koams t'ouwe, andes moe-je oangeive wek ander dialect gebrùkt bin.

---

Nederlands: Broaban(t)s
't Broabans in koar gebreech
Gesproken in	Nederland en België
Taalgebiej	Noord-Broabant, Floams-Broabant, Brussels Gewes, Anwerpe, gebiej in Belgisch-Limburg en Nederlands-Limburg
Streikdialecte	Belgisch-Broabans, Noord-Broabans
Stadsdialecte	Anwerpes, Brussels

't Broabans of Broabants (som'ge tiede ook gespeld as Braobans of Braobants) is d'n streiktaal (som'ge beschouwe 'em as en dialect van 't Nederlands) van'n Nederlandse provincie Noord-Broabant en d'n Belgische provincies Anwerpe en Flaoms-Broabant, entwil zeh-me ook dat-e d'r nog Broabants in Woals-Broabant en Gelderland gesproke woor, allewil doar nog twijfels oor bestoan. Nog rumer gedefinieerd zoue dele van noordelik Nederlands Limburg, wesselik Belgisch Limburg en 't Land van Uls (bin gesitueerd in Seuland) ook Broabants zieën. Doar stoat teen oor dat-e 't proat van Wullemstad Ollands is en de proaten van Buul, Maarhies (Màris) en Soeredonk (Zurrik) Limburgs zieën. Ook 't Rùmmesch ('t dialect van 't plaatsje Rummen) woort as Limburgs gezien, moar dit taaltje woort nerges oangegeiven. Som'ge minse bewere dat-e in Zuuj-Uutrech de proaten ook Broabants bin, moar doar over bestoan nog veze discussies.

't Broabans is, as bove gezeg en 't Broabans bin soam meej 't nij vurwante Ollands, de belangrijkste pijler onder'n Nederlandse standaardtaal – de ese belangrijke standaardisering van 't Nederlands von in'n 16^e eeuw plaats in Anwerpe. Doardeur is 't nóch in België, nóch in Nederland as minderhidstaal erkend, dit-e in teenstelling tot 't Limburgs. Oan en standaardisering van d'n Broabanse dialecte tot één taal never 't Nederlands zou gin behuufte zieën. (Zie ook kupke hieronder veur meer informatie over dat-e onderwerp.)

Contents 1 Dialect of streiktaal? 2 Kenmerke 2.1 Accenten in 't Broabans 3 Broabanse expansie 4 Spelling van 't Broabans 5 Top tien van Broabanse woard 6 Externe links

[edit] Dialect of streiktaal?

D'r is vee getouwtrek over of 't Broabans 'n dialect of 'n streiktaal is. En dinge dat-e in jeergeval duutlik is, bin dat-e Broabans nij verband hed meej 't Nederlands. Vee minse bewere dat-e 't nie in'n behuufte van minse leg om 't Broabans tot één paralel oan 't Ollands te legge, ook hierover bestoan veze nog nie-uut geproaten discussies. En dinge dat-e zeers is, bin dat-e 't Broabans op dit moment as dialect van 't Ollands beschouwt woort. Behalve op 't Ollands lijk 't Wesselik Broabans op 't Limburgs en hed 't zuuj Broabants meer weg van 't Wes- en 't Oos-Floams. 't Oselik Broabans hed wat-e weg van 't Seuws en 't Noordelik Broabans woor mees-a as Ollands of Gelders gezien.

't Hangt d'r a en tiedke om of 't Broabans en ISO 639-code kriegen kan, jeeg 't feit dat-e 't Broabans wel erg veze van 't Nederlands af hed. Doarbij denke veze minse dat-e 't Broabans en kroegetaal is, doar dat-e moar en mening is en gin feit. 't Pent drom dus of 't Broabans wel 'n echte code kriege sùl, tot die-e tied kan d'r nog gin code vermeld wore, toog-a dit-e a veze gedoan bin in'n tussetied.

[edit] Kenmerke

En bekende kenmerk van 't Broabants is 't vurvalle van'n -t as bij moe-je (moet je) en nie-ech(t) (nie(t) ech(t)). Ander bekende kenmerke zieën 't woordske gij (teenwoordig ook-a je of e) teen over 't Ollandse jij en 't Limburgse diech, dich, dow, doe, geer en geej; d'n vorming van vurkleinwoard op -(s)ke; en d'n vurvoeging noar gij. 't Awd Zuuj Nederlands "waardet gij" woort in 't Broabans "waarde gij", en "hebdet gij" woort in 't Broabans "hedde gij", dit-e kom veurnoamlik in België veur. Ten onrechte woort de awde vurvoeging noar gij, meej de uutgaange -det vergleke meej 't Duitse 'du' en woort "hedde gij" gezien as en vurdubbeling van 't persoonlik veurnoamwoord, wijle 't allenij en vurvoeging is noar 't persoonlik veurnoamwoord 'gij'. In'n wesselikke dialecte, woaronder onder andere d'n mese in België gesproke variante vallen, valt consequent de 'h' weg. Hierin sluit 't Broabans zich oan bij 't Seuws en 't Oos- en Wes-Floams. D'n oselikke dialecte kenne, net as 't Limburgs, umlaut in vurkleinwoard en in'n vurvoeging van sterke werkwoard. Langs 't zuuj-oost'n van 't dialectgebiej loopt de nie precies meej de provinciegrens soamvallede Uerdinger Linie: in d'n dialecte van'n streik rond Tienen woort ich, mich en oech gezeg in plaats van ik, mij en u; deze wore doarom wel tot 't Limburgs gerekend. Woar in 't Standaardnederlands 't woord "dan" gebrùk woort noar en vurgrotede trap, gebrùk 't Broabans "a(l)s": meer a(l)s, rijker a(l)s, ... (d'n huid schaaft zich hier wel 's, toog-a dit-e no-nie uutgestorven is en nog veze deur de jeugd gebrùk woort) 't Woord "eens" woort vaak vurvange deur "is" of "'s".

[edit] Accenten in 't Broabans

Zie Broabanse accente as hoofartikel van dit-e onderwerp.

---

't Broabans hed vezen accente. Bekende accente zieën d'n sissede s-klink en de inslikkering van'n -t as bij moe-je en nie-ech. Vedder woort 't Broabans langzamer en op en meer Limburgse manier uutgesproken. Som'ge minsen vinne 't Broabans moar en zwimmer taal, moar dat-e is en mening.

[edit] Broabanse expansie

't Broabans hed en behoorlikke invloej gehej op de Nederlandse standaardtaal.
Dit kwoam omme begiene deur 't feit dat-e doen de standaardisering opgaange kwoam in'n 16^e eeuw, Broabant 't dominante gewes was. Moar doen Olland die rol overnam, bleef de invloej van 't Broabans strang, onder mere deur'n grote greup Zuuj-Nederlanders die-a noaren val van Anwerpe in 1585 tiedes de Tachtigjare Oorlog noaren Noordelikke gewessen trogge uut angs veur vervolging door Filips II. Hij vùrmden in'n 17^e eeuw en belangrijk deel van'n stedelikke involkering van Olland. Deze invloej was 't mees strangen op d'n schrieftaal, moar is ook nog stees hoorboar, a sùlle enkele woard nu wat-a awwertied klinken.

Broabans	Hollands
schoon	mooi
gaarne	graag
gelijk	zoals
gij	jij

In'n Zuujlikke Nederlanden bleef de Broabanse invloej veze langere tieden deurwerke. 't Braobans was d'r nog eeuwen 't dominante dialect. Dat-e verklaart esveurbeeld wrom oorspronklikke Oos- en Wes-Floamse woard as aardappel, ham, oom en schort in'n ese elft van'n twintigste eeuw nog woorde vervangen deur de Broabanse dialectwoard patat (aerpel), hesp, nonkel en voorschoot (veurschoot). Pas doen in België noaren Tweede Wereldoorlog 't Standaardnederlands ingaange von bij brejere loag van'n involkering nam d'n dominantie van 't Broabans doar glijlik af. Deurdat-e de Broabanse versie van tussetaal veewil woort gebrùk in'n Belgische media be-invloej 't Broabans indrek nog stees de Belgisch-Nederlandse dialecte, hul 't weliswoar veze mindere moat dan vruger.

[edit] Spelling van 't Broabans

Omdat-e en eche Broabanse paraleltaal ontbreek is d'r gin eche spelling. Stichting 't Broabans ouw wel de voggede spelling oan:

Broabans	Nederlands	Fraans	Duits	Oangels
[ie]	lied	qui
[iê]	bier	pire	Riese	sheep
[i]	lip			lip
[ee]	peer		Mehl
[é]	bed	mais	Mensch
[ê]	air	père
[è]				back
[èè]	frêle		bad
[uu]	fuut	lune	Schlüssel
[uû]	guur	pur	grün
[u]	put	jeu	Ökonom
[eu]	deur		mögen
[ù]		boeuf	Köln
[èù]	oeuvre	fleur
[á]		face	Ball
[aa]	zaak	pâle	haben
[oe]	boek	boule	kurz	foot
[oê]	boer		nur	fool
[ó]		mot	Tod
[oo]	boor		Ohr
[o]	pot		Kopf	wash
[ô]		corps		ball
[a]	van
[â]				large

[edit] Top tien van Broabanse woard

't Broabans Dagblad, 't Eindooves Dagblad en BN/DeStem hawden in 't veurjoar van 2005 en gesoamlikke verkiezing van “Broabans schoonste woord”, om 't dialect extra oandach t'geiven. 6000 lezers stuurde hun persoonlikke veurkeuren in. En jury bestoande uut de taal- en dialectdeskundigen Wim Daniëls, Jos Swanenberg en Hans Heestermans be-oordeelde de inzendinge en benoamde de afscheidsgroet "Houdoe" as winner. De jury stelde 't voggede rèèjke (reejke, lijs) van de 10 mees gewoardeerde Oos-Broabanse woard op:

Broabans	Nederlands
Affesere	Haast maken, opschieten
Bedinne	Relaxen, even niet zeuren
Durske	Deerne, meisje	(uuteindlik d'n 3e)
Golliepaop	scheldwoord; "gollie paop" = "Gallische Paus" Naar de Franse pausen uit de 14e eeuw.
Griesele	Harken
Houdoe	Afscheidsgroet; "houd oe" = "houd je (goed)"	(uuteindlik d'n winner)
Meepesant	En passant, tegelijkertijd	(uuteindlik d'n 2e)
Petazzie	Stamp(stampot)
Schottelslet	Vaatdoekje
Tesnuzzik	Zakdoek
Zibbedeeske	Een verlegen, beetje zeurderig, beetje sullig oud vrouwtje

Bron: meej dank oan 't Broabans Dagblad dossier Broabans schoonste woord”

Wes-Broabanders kenne van deze reej vaak allenij 't woord "Houdoe". D'andere woard komme uut Oos-Broabant.

[edit] Externe links

• Brabants.org, website van Stichting 't Broabans (bedint zich tot Nederland)
• Stichting Broabanse Dialecten, in'n ese plaats op Floandere gereecht
• Mooglikke indeling van 't Broabans
• Woardbook van'n Broabanse Dialecten Online (WBD)